Γράφει η Ειρήνη Λουκίσα, @irinilou_born_to_read
Λίγα λόγια για τη μεταφράστρια:
Πολλές και πολλοί από εμάς γνωρίσαμε τη δουλειά της μέσα από τη μετάφραση του δημοφιλούς μυθιστορήματος Η λέσχη των αθεράπευτα αισιόδοξων (Le Club des Incorrigibles Optimistes), που έγραψε ο αλγερινής καταγωγής γάλλος συγγραφέας Jean-Michel Guenassia, και το οποίο πρωτοκυκλοφόρησε στα ελληνικά το 2011 από τις εκδόσεις Πόλις. Με αφορμή τη σχετικά πρόσφατη επανέκδοση του βιβλίου, της ζητήσαμε να μοιραστεί μαζί μας την εμπειρία της από ένα επάγγελμα (μια τέχνη) που εδώ και αιώνες διασπείρει ιδέες και γνώσεις, και χαρίζει συγκινήσεις στους ανθρώπους ανά τον κόσμο φέρνοντάς τους σε επαφή με το έργο παλιότερων αλλά και σύγχρονων συγγραφέων.
Γεννημένη το 1977 στον Πειραιά, η Φωτεινή Βλαχοπούλου σπούδασε Τεχνολογία Γραφικών Τεχνών στα Τ.Ε.Ι. Αθήνας και μετάφραση στο γαλλικό τμήμα του ΕΚΕΜΕΛ (Ευρωπαϊκό Κέντρο Μετάφρασης Λογοτεχνίας και Επιστημών του Ανθρώπου). Πρόσφατα ολοκλήρωσε τις σπουδές της στο πρόγραμμα «Σπουδές στον Ευρωπαϊκό Πολιτισμό» του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου. Άρχισε να μεταφράζει παράλληλα με την πρώτη της δουλειά στον Δημοσιογραφικό Οργανισμό Λαμπράκη, για να συνεχίσει αποκλειστικά ως ελεύθερη επαγγελματίας, μεταφράζοντας βιβλία και άλλα κείμενα, κυρίως από τα αγγλικά και τα γαλλικά προς τα ελληνικά. Από το 2011 έως το 2022 εργάστηκε σε μόνιμη βάση ως μεταφράστρια και project manager σε μεταφραστικές εταιρείες. Σήμερα ζει στο Παγκράτι, απ’ όπου δουλεύει και πάλι ως ελεύθερη επαγγελματίας, μεταφράζοντας βιβλία και άλλα κείμενα. Έχει συνεργαστεί με εκδοτικούς οίκους και οργανισμούς, όπως: Ελληνικά Γράμματα, Εστία, Κριτική, Ολκός, Πόλις, Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς (ΠΙΟΠ), Σαββάλας, κ.ά.
Ποιο ήταν το έναυσμα για την επιλογή σου να ασχοληθείς επαγγελματικά με τη μετάφραση;
Η απάντηση είναι μάλλον κοινότοπη: η αγάπη μου για τις γλώσσες αλλά και για τα βιβλία, για τα έντυπα γενικότερα. Επίσης, φοίτησα σε ελληνογαλλικό σχολείο, όπου υπήρχε καθημερινή τριβή με τη γαλλική γλώσσα και κουλτούρα, και ίσως να κόλλησα εκεί το μικρόβιο.
Από ποιες γλώσσες μεταφράζεις;
Από τα γαλλικά και τα αγγλικά, παλιότερα και από τα ισπανικά, όμως έχω αρκετό καιρό να μεταφράσω κάτι από αυτήν τη γλώσσα.
Με ποια είδη μετάφρασης έχεις καταπιαστεί ώς τώρα;
Με τη λογοτεχνία και το δοκίμιο, με έργα ιατρικού και μάρκετινγκ περιεχομένου, με κείμενα που αφορούν την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Πώς συνδυάζονται αυτά τα διαφορετικά είδη μετάφρασης;
Το κάθε είδος μετάφρασης διαφέρει ως προς τη γλώσσα, την έκφραση, το ύφος που θα χρησιμοποιήσεις. Αν όμως γνωρίζεις τον σκοπό και τη λειτουργία του κάθε κειμένου, τότε ξέρεις και σε ποια κατεύθυνση πρέπει να κινηθείς μεταφραστικά. Στο δοκίμιο, για παράδειγμα, η ακρίβεια του λόγου έχει μεγάλη σημασία, πρέπει να μεταδοθούν σωστά και εύληπτα οι ιδέες και τα νοήματα. Χωρίς να θεωρώ απαραίτητο το να έχεις μεταφράσει λογοτεχνία για να μπορείς να μεταφέρεις ένα τεχνικό εγχειρίδιο στη γλώσσα σου (ή το αντίστροφο), η προσωπική μου διαπίστωση είναι ότι απ’ όλα τα είδη αποκομίζεις κάτι. Με τα πιο τεχνικά κείμενα εξασκήθηκα στο να μεταφράζω με μεγαλύτερη οικονομία λόγου, κάτι που τελικά είναι χρήσιμο σε κάθε είδος μετάφρασης.
Πώς διαχειρίζεσαι τη μετάφραση ενός λογοτεχνικού κειμένου συγκριτικά με τα υπόλοιπα είδη;
Όπως και σε όλα τα είδη μετάφρασης, πρέπει να βρεις τις πιο σωστές λέξεις, και οι λέξεις αυτές πρέπει να λειτουργούν, σε συνδυασμό με τις υπόλοιπες μέσα στο κείμενο. Να τις βάλεις στη σειρά έτσι ώστε να αποδίδεται στρωτά το νόημα του πρωτοτύπου στα ελληνικά, με τρόπο ευχάριστο, φυσικό και άμεσο. Ίσως μια διαφορά συγκριτικά με τα υπόλοιπα είδη να είναι πως η λογοτεχνία δεν επιζητά μόνο τη διανοητική αλλά και τη συναισθηματική ανταπόκριση των αναγνωστών. Επομένως, η μετάφραση πρέπει να υπηρετεί και αυτόν τον σκοπό, δίνοντας εξίσου έμφαση και σε άλλα στοιχεία του κειμένου εκτός από το νόημα, όπως το ύφος και ο ρυθμός του συγγραφέα.
Περίγραψέ μας λίγο πώς μεταφράζεις.
Νομίζω πως, στην περίπτωσή μου, η πρώτη μετάφραση ενός βιβλίου είναι μάλλον αναγνωριστική και πιο πιστή στο πρωτότυπο. Τα επόμενα στάδια είναι σίγουρα πιο απαιτητικά, γιατί πρέπει να επιλύσεις ένα σωρό ζητήματα μέχρι να αποκτήσει το κείμενο την τελική του μορφή. Στο τέλος μού αρέσει να διαβάζω φωναχτά τη μετάφρασή μου, ιδίως αν είναι λογοτεχνική. Να την ακούω να προφέρεται δυνατά. Έχει σημασία η προφορικότητα του γραπτού λόγου, με την έννοια της αμεσότητας. Νιώθω πιο σίγουρη για το αποτέλεσμα όταν αυτό που ακούω με ικανοποιεί.
Ποια εργαλεία χρησιμοποιείς όταν μεταφράζεις;
Χρησιμοποιώ διάφορα λεξικά (ερμηνευτικά, συνωνύμων, γενικά ή και πιο εξειδικευμένα), σε έντυπη και σε ηλεκτρονική μορφή, ελληνικά και ξενόγλωσσα. Διαβάζω συζητήσεις σε μεταφραστικά φόρουμ. Το διαδίκτυο είναι ένα ασύλληπτα πλούσιο μέσο, αρκεί να ξέρεις να ψάχνεις. Πολύ βοηθητικές βρίσκω τις εικόνες, που μπορούν να σου δώσουν μια ιδέα για το τι περιγράφει ο συγγραφέας.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη και η μηχανική μετάφραση θα αντικαταστήσουν στο μέλλον τους μεταφραστές;
Σε μια εποχή όπου η τεχνολογία έχει κυρίαρχο ρόλο, φαίνεται σχεδόν φυσική εξέλιξη να φέρνουν εις πέρας οι μηχανές ένα μέρος του τεράστιου σε όγκο και ποικιλία επικοινωνιακού έργου που πρέπει να επιτελεστεί. Προς το παρόν, δεν βλέπω πώς μπορεί να βγει ο ανθρώπινος παράγοντας από την εξίσωση, ιδίως στη λογοτεχνική μετάφραση, όπου πρέπει να ληφθούν τόσες πολλές και λεπτές αποφάσεις, στο γλωσσικό και στο εκφραστικό επίπεδο. Επιπλέον, η μηχανική μετάφραση ακόμη δεν λειτουργεί εξίσου αποτελεσματικά σε όλα τα γλωσσικά ζεύγη ούτε σε όλα τα είδη κειμένων. Δεν αποκλείω πάντως το ενδεχόμενο να φτάσουν οι μηχανές στο σημείο να μεταφράζουν επιτυχώς κάποια είδη πεζογραφίας, όσο κι αν αυτή η ιδέα μάς ξενίζει σήμερα.
Τι αγαπάς περισσότερο στο επάγγελμα της μεταφράστριας;
Είναι οπωσδήποτε δημιουργικό, αφού πρέπει να φτιάξεις κάτι ολοκληρωμένο στη γλώσσα σου. Αγαπώ την ποικιλία του· κάθε φορά αναμετριέσαι με κάτι καινούργιο και πάντα κάτι μαθαίνεις. Σε κρατά σε εγρήγορση, δεν πλήττεις ποτέ· κάθε μετάφραση είναι σαν γρίφος, αφού προκύπτουν διαρκώς νέα ερωτήματα, ή σαν παζλ, που πρέπει να συνθέσεις τα κομμάτια του έτσι ώστε αυτό που θα προκύψει να έχει νόημα. Μου αρέσει η σημασία που πρέπει να δώσεις σε μικρές, καθημερινές λεπτομέρειες, ακόμα και αν αυτό γίνεται στο πλαίσιο ενός ευρύτερου θεωρητικού προβληματισμού. Επίσης, είναι σημαντικό για μένα το γεγονός ότι με αναγκάζει να συγκεντρωθώ, καθώς και το ότι μπορώ να δουλέψω από το σπίτι μου ή απ’ όπου αλλού προτιμώ.
Και τι αγαπάς λιγότερο;
Τα αντικρουόμενα συναισθήματα είναι βασανιστικά: όταν χαίρεσαι για τις επιτυχημένες λύσεις που έχεις δώσει, και ταυτόχρονα απογοητεύεσαι επειδή αλλού μπορεί να μην τα έχεις καταφέρει εξίσου καλά, οπότε συνεχίζεις την προσπάθεια. Το ότι μπορεί να περάσεις πολύ χρόνο αναζητώντας μια πληροφορία, μεταφράζοντας μια πρόταση ή μια παράγραφο. Τις πολλές ώρες στην καρέκλα, που μπορούν να καταντήσουν κουραστικές.
Ποια χαρακτηριστικά καθιστούν καλή μια μετάφραση, κατά τη γνώμη σου;
Η εμπειρία της ανάγνωσης ενός μεταφρασμένου βιβλίου πρέπει να είναι όσο το δυνατόν πιο ζωντανή και αδιαμεσολάβητη. Πρέπει να προσεγγίζει όσο το δυνατόν περισσότερο την αντίστοιχη εμπειρία της ανάγνωσης από έναν άνθρωπο που είναι φυσικός ομιλητής της γλώσσας στην οποία γράφτηκε αυτό το βιβλίο.
Και ποια την καθιστούν κακή;
Πολλά και διάφορα. Ας πούμε, το να είναι περισσότερο πιστή απ’ όσο χρειάζεται, σε σημείο που να καταντά δύσκαμπτη, άνευρη, αφύσικη. Ή το να ξεφεύγει υπερβολικά από το πρωτότυπο κείμενο. Δεν υπάρχει απόλυτη αντιστοιχία μεταξύ των γλωσσών, πρέπει να βρεις τις πιο κατάλληλες λύσεις στη δική σου γλώσσα.
Είσαι μεταφράστρια του μυθιστορήματος Η λέσχη των αθεράπευτα αισιόδοξων (εκδόσεις Πόλις) του Jean-Michel Guenassia. Ποια θα έλεγες ότι ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετώπισες κατά τη μετάφραση αυτού του βιβλίου;
Οι πολλές φωνές του βιβλίου, τα τόσο διαφορετικά μεταξύ τους πρόσωπα (ως προς την ηλικία, τις καταβολές, τα βιώματα, τις αγωνίες) που γυρεύουν να ζωντανέψουν μέσα από τις λέξεις.
Όταν το βιβλίο πρωτοκυκλοφόρησε στα ελληνικά (το 2011) σημείωσε εκδοτική επιτυχία και ήταν για κάποια χρόνια εξαντλημένο. Σχετικά πρόσφατα ανατυπώθηκε και συζητιέται και πάλι έντονα στους βιβλιοφιλικούς κύκλους. Πού οφείλεται κατά τη γνώμη σου η γοητεία που άσκησε και συνεχίζει να ασκεί στο αναγνωστικό κοινό;
Στις παράλληλες αλλά και διασταυρωνόμενες ιστορίες των ηρώων και των ηρωίδων. Στη γοητεία που ασκεί η δεκαετία του ’60 ακόμα και σήμερα, τόσο σε αναγνώστες που την έζησαν όσο και σε όσους την ανακαλύπτουν μέσα από τα βιβλία και τις ταινίες. Ενώ είναι ένα φιλόδοξο, ογκώδες μυθιστόρημα, ο ρυθμός και η αμεσότητα της αφήγησης το κάνουν ταυτόχρονα πολύ προσιτό και ευανάγνωστο. Η γραφή είναι κομψή και ανάλαφρη, παρά το βάρος της εποχής που σκιαγραφεί ο Guenassia.
Πιστεύω πως η μετάφραση είναι σημαντικό συστατικό για την επιτυχία ή την αποτυχία ενός λογοτεχνικού έργου. Πώς νιώθεις που βλέπεις το βιβλίο αυτό να ξαναγνωρίζει επιτυχία;
Δεν μπορώ να σκεφτώ καλύτερη ανταμοιβή από αυτό: να έχεις επενδύσει χρόνο και ενέργεια στη μετάφραση ενός βιβλίου, που με τη σειρά του έρχεται να προσφέρει ώρες ηρεμίας, συναισθηματικής ανακούφισης και αναγνωστικής απόλαυσης σε τόσους ανθρώπους διαφορετικών ηλικιών.
Ξεχωρίζεις κάποιο από τα βιβλία που έχεις μεταφράσει και γιατί;
Με τα βιβλία που μεταφράζεις αναπτύσσεις στενή σχέση, μεταξύ άλλων γιατί περνάς χρόνο μαζί τους, πρέπει να μπεις στο νόημά τους για να μπορέσεις να το αποδώσεις στη γλώσσα σου. Νομίζω ότι ξεχωριστή θέση στην καρδιά μου έχουν οι Μελέτες για τη νεοελληνική πεζογραφία του Henri Tonnet, γάλλου νεοελληνιστή και νυν ομότιμου καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης, ένα από τα πρώτα βιβλία που μετέφρασα (κυκλοφόρησε στα ελληνικά το 2009 από τις Εκδόσεις Μεσόγειος). Οι ώρες που πέρασα διαβάζοντας σε βιβλιοθήκες και η επικοινωνία με τον συγγραφέα έκαναν μοναδική την εμπειρία της μετάφρασης, πολύ περισσότερο που τότε βρισκόμουν στο ξεκίνημά μου στον χώρο των βιβλίων.
Θα ήθελες να μας προτείνεις ένα βιβλίο για τη μετάφραση;
Το τελευταίο που διάβασα ήταν το δοκίμιο This Little Art της Βρετανίδας Kate Briggs (Fitzcarraldo Editions, 2017), που, με αφορμή την προσωπική της μεταφραστική εμπειρία, μιλά με πολύ ζωντανό τρόπο για την ανάγνωση, τη μετάφραση, τη συγγραφή, αλλά και για το πώς είναι να ζεις όντας καθημερινά σε αλληλεπίδραση με τα έργα άλλων συγγραφέων.
Ποιες είναι οι δυσκολίες για τους μεταφραστές σήμερα ή και γενικότερα;
Είναι δύσκολο να βιοποριστείς από τη μετάφραση λογοτεχνίας, ιδίως αν εξαρτώνται και άλλα άτομα από εσένα. Συνήθως, η δουλειά είναι πολύωρη, εξού και κουραστική κατά περιόδους. Το ευχάριστο είναι ότι η ορατότητα των μεταφραστών έχει αυξηθεί. Τα λογοτεχνικά περιοδικά και αυτά που αφορούν τη μετάφραση και τη μεταφρασμένη πεζογραφία οπωσδήποτε βοηθούν, το ίδιο και το διαδίκτυο και τα social media.
Ποιος είναι ο ρόλος των μεταφραστών σήμερα;
Οι μεταφραστές βρίσκονταν ανέκαθεν στην πρώτη γραμμή των εξελίξεων στη σκέψη, στη γλώσσα, στην έκφραση, στη λογοτεχνική παράγωγή μιας ξένης χώρας, και που τις αντιλαμβανόμαστε πραγματικά μόνο όταν η μετάφραση τούς δώσει συγκεκριμένη υπόσταση και μορφή. Ο μεταφραστής έχει επικοινωνιακό ρόλο, πατάει σε δύο κόσμους για να μεταφέρει την κουλτούρα ενός λαού στο πολιτισμικό πεδίο ενός άλλου. Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, χρειαζόμαστε τις ιστορίες των άλλων για να τους κατανοήσουμε, και για να διευρύνουμε έτσι τη δική μας οπτική.
[Η συνέντευξη αυτή, όπως και άλλες Ελλήνων/Ελληνίδων μεταφραστών/μεταφραστριών, θα αποτελέσουν κομμάτι της ενότητας "Τέχνη Του Λόγου" στην ιστοσελίδα μας.
Αυτή η ενότητα θα περιέχει Συνεντεύξεις γενικότερα από τον χώρο του βιβλίου.
🧡📖
Όσον αφορά το κομμάτι των Ελληνίδων Μεταφραστριών, η ιδέα προήλθε από τις προσωπικές αναρτήσεις της Έλλης Μαρίας Μητσοπούλου @mimblewimble_elli και του σχετικού αφιερώματος της λέσχης @read_our_voices . Ευχαριστούμε πολύ για την ιδέα και την έμπνευση!! 🧡📖🧡]
