Γράφει η Κατερίνα Βιτζηλαίου, @the.booklist_
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα:
Ο Βαγγέλης Μανουβέλος γεννήθηκε στον Πειραιά το 1979 και πέρασε τα πρώτα χρόνια της ζωής του στο Βανκούβερ του Καναδά. Εργάζεται στον τραπεζικό τομέα και διδάσκει οικονομικά και διαχείριση κινδύνων στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο. Παράλληλα, συνεργάζεται με το Εθνικό Κέντρο Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης σε προγράμματα εκπαίδευσης στελεχών του δημόσιου τομέα.
Έχει συγγράψει βιβλία στους τομείς της ευρωπαϊκής διακυβέρνησης και της διαχείρισης κινδύνων. Διηγήματα και θεατρικά έργα του έχουν δημοσιευθεί σε λογοτεχνικά περιοδικά και ιστοτόπους κι έχουν διακριθεί σε λογοτεχνικούς διαγωνισμούς.
Οι "Έξι πλευρές του τριγώνου" είναι το πρώτο του μυθιστόρημα.
Σας ευχαριστούμε πολύ για την ευκαιρία που μας δίνετε να σας γνωρίσουμε λίγο καλύτερα.
"Οι 6 πλευρές του τριγώνου" είναι το πρώτο σας μυθιστόρημα. Ποια ήταν η αρχική έμπνευση που σας οδήγησε στη συγγραφή του;
Η αφετηρία δεν ήταν μια συγκεκριμένη ιστορία ή ένα πραγματικό περιστατικό, αλλά ένα ερώτημα που με απασχολούσε. Πόσο διαφορετικά μπορεί να βιώνεται η ίδια σχέση από τους ανθρώπους που συμμετέχουν σε αυτήν; Συχνά θεωρούμε ότι τα γεγονότα έχουν μία αντικειμενική εκδοχή. Στις ανθρώπινες σχέσεις όμως τα πράγματα είναι πολύ πιο σύνθετα. Ο καθένας θυμάται διαφορετικά, ερμηνεύει διαφορετικά, αποσιωπά άλλα πράγματα και δίνει διαφορετική σημασία στις ίδιες λέξεις ή πράξεις.
Από κει άρχισε να διαμορφώνεται η ιδέα έξι ανθρώπων που συνδέονται μεταξύ τους με διαφορετικούς τρόπους και που ο καθένας κουβαλά τη δική του εκδοχή για όσα έχουν συμβεί. Με ενδιέφερε ιδιαίτερα να γράψω για ανθρώπους διαφορετικών ηλικιών, ταυτοτήτων, εμπειριών κι αντιλήψεων, χωρίς όμως να τους αντιμετωπίσω ως εκπροσώπους κοινωνικών κατηγοριών. Ήθελα να είναι πρωτίστως χαρακτήρες με αντιφάσεις, επιθυμίες, φόβους, λάθη κι αλήθειες που δυσκολεύονται ακόμη κι οι ίδιοι να παραδεχτούν.
Σταδιακά λοιπόν το βιβλίο εξελίχθηκε σε μια διερεύνηση της αγάπης, της επιθυμίας και της ανάγκης για ελευθερία, αλλά κυρίως της απόστασης ανάμεσα σε αυτό που πιστεύουμε ότι είμαστε και σε αυτό που βλέπουν οι άλλοι σε εμάς. Ίσως αυτή η απόσταση να είναι τελικά ένα από τα βασικά θέματα του μυθιστορήματος.
Ο τίτλος του βιβλίου δημιουργεί αμέσως ένα παράδοξο. Τι συμβολίζουν οι έξι πλευρές και γιατί επιλέξατε το τρίγωνο ως κεντρική εικόνα;
Το παράδοξο του τίτλου είναι απολύτως σκόπιμο. Ένα τρίγωνο έχει εξ ορισμού τρεις πλευρές, επομένως οι έξι πλευρές του τριγώνου δεν μπορούν να υπάρξουν στη γεωμετρία. Μπορούν όμως να υπάρξουν στις ανθρώπινες σχέσεις. Εκεί τα σχήματα δεν είναι ποτέ τόσο καθαρά όσο θα θέλαμε.
Οι έξι πλευρές είναι οι έξι κεντρικοί χαρακτήρες κι οι έξι διαφορετικές οπτικές μέσα από τις οποίες συγκροτείται η αφήγηση. Είναι όμως και κάτι περισσότερο. Κάθε άνθρωπος αποτελεί μια διαφορετική πλευρά της ίδιας ιστορίας. Αυτό που για έναν χαρακτήρα είναι προδοσία, για κάποιον άλλον μπορεί να είναι διεκδίκηση ελευθερίας. Αυτό που ο ένας αντιλαμβάνεται ως αγάπη, ο άλλος μπορεί να το βιώνει ως εξάρτηση ή περιορισμό.
Το τρίγωνο από την άλλη παραπέμπει αναπόφευκτα στο ερωτικό τρίγωνο, αλλά δεν ήθελα να περιοριστώ σε αυτό. Με ενδιέφερε περισσότερο ως σύμβολο της ανθρώπινης ανάγκης να δίνουμε στα πράγματα ένα σαφές σχήμα, να ορίζουμε ποιος είναι με ποιον, τι είδους σχέση έχουν, ποιος ανήκει πού. Οι έξι πλευρές έρχονται ακριβώς να διαταράξουν αυτή τη βεβαιότητα. Ο τίτλος υποδηλώνει από την αρχή ότι οι ανθρώπινες σχέσεις είναι πολύ πιο σύνθετες από τα σχήματα μέσα στα οποία προσπαθούμε να τις περιορίσουμε.
Γιατί επιλέξατε το Αργοστόλι της Κεφαλονιάς ως τόπο όπου διασταυρώνονται οι ζωές των ηρώων σας;
Δεν ήθελα ο τόπος να λειτουργεί απλώς ως σκηνικό. Το Αργοστόλι έχει μια πολύ ιδιαίτερη κλίμακα, είναι ένας τόπος αρκετά μεγάλος ώστε να επιτρέπει διαφορετικές ζωές και διαδρομές, αλλά ταυτόχρονα αρκετά μικρός ώστε οι άνθρωποι να συναντιούνται, να γνωρίζονται, να παρατηρούν ο ένας τον άλλον και να μην μπορούν εύκολα να εξαφανιστούν μέσα στην ανωνυμία μιας μεγαλούπολης.
Αυτό εξυπηρετούσε πολύ και το ίδιο το μυθιστόρημα. Οι έξι χαρακτήρες χρειάζονταν έναν χώρο στον οποίο οι διαδρομές τους να μπορούν να τέμνονται σχεδόν φυσικά. Παράλληλα, η Κεφαλονιά διαθέτει μια πολύ έντονη φυσική κι αρχιτεκτονική ταυτότητα. Η θάλασσα, το φως, οι αποστάσεις, το ίδιο το Αργοστόλι και τα σημεία γύρω του δεν βρίσκονται απλώς ως φόντο πίσω από τους ήρωες, συμμετέχουν στην ψυχολογία της αφήγησης.
Υπάρχει επίσης μια αντίθεση που με ενδιέφερε ιδιαίτερα, ένας τόπος που εξωτερικά μπορεί να μοιάζει φωτεινός, ανοιχτός και σχεδόν ειδυλλιακός φιλοξενεί ανθρώπους με πολύ σύνθετες, ενίοτε σκοτεινές εσωτερικές συγκρούσεις. Αυτή η αντίθεση ανάμεσα στο τοπίο και σε όσα συμβαίνουν μέσα στους ανθρώπους ήταν σημαντική για την ατμόσφαιρα του βιβλίου.
Υπάρχει κάποιος ήρωάς σας με τον οποίο αισθάνεστε μεγαλύτερη συναισθηματική σύνδεση ή στον οποίο έχετε δώσει περισσότερα δικά σας στοιχεία;
Δεν θα μπορούσα να πω ότι υπάρχει ένας χαρακτήρας που αποτελεί συγγραφικό alter ego. Νομίζω ότι αυτό θα περιόριζε και τους χαρακτήρες αλλά και τη σχέση μου μαζί τους. Υπάρχουν στοιχεία δικά μου σε όλους, αλλά συνήθως όχι με την έννοια των βιογραφικών γεγονότων. Περισσότερο πρόκειται για τρόπους σκέψης, φόβους, αντιφάσεις, παρατηρήσεις, ίσως ακόμη και για πλευρές του εαυτού που μεγεθύνονται ή μετασχηματίζονται μέσα στη μυθοπλασία.
Άλλωστε για να διαμορφώσεις έναν χαρακτήρα πρέπει για κάποιο διάστημα να μπορέσεις να υπερασπιστείς εσωτερικά τη λογική του, ακόμη κι αν δεν συμφωνείς μαζί του. Αυτό ήταν πολύ σημαντικό επειδή δεν ήθελα να δημιουργήσω χαρακτήρες που θα λειτουργούν ως φορείς μιας δικής μου θέσης. Έπρεπε ο καθένας να έχει τη δική του λογική και να μπορεί να πείσει, τουλάχιστον τον εαυτό του, για τις επιλογές του.
Επομένως, η σύνδεσή μου μαζί τους είναι πολύπλοκη. Σε κάποιους αισθάνομαι πιο κοντά ως προς τον τρόπο που σκέφτονται, σε άλλους αναγνωρίζω αντιδράσεις που μου είναι οικείες και σε άλλους ακριβώς η απόσταση ήταν αυτή που έκανε τη συγγραφή πιο ενδιαφέρουσα. Ίσως τελικά ένας συγγραφέας να βρίσκεται περισσότερο διάσπαρτος στους χαρακτήρες του παρά κρυμμένος μέσα σε έναν συγκεκριμένο.
Οι ήρωες αναζητούν την αγάπη, την ελευθερία και την πραγματική τους ταυτότητα. Πιστεύετε ότι μπορεί κανείς να κατακτήσει και τα τρία χωρίς να συγκρουστεί με το περιβάλλον του;
Δεν είμαι βέβαιος ότι αυτά τα τρία είναι πράγματα που "κατακτούνται" οριστικά. Η ταυτότητα για παράδειγμα δεν είναι κάτι που ανακαλύπτουμε μία φορά και στη συνέχεια παραμένει αμετάβλητη. Μεταβαλλόμαστε μέσα στον χρόνο και μέσα στις σχέσεις μας. Το ίδιο ισχύει για την ελευθερία και ίσως ακόμη περισσότερο για την αγάπη.
Η σύγκρουση με το περιβάλλον είναι συχνά αναπόφευκτη, επειδή κάθε κοινωνικό περιβάλλον δημιουργεί προσδοκίες. Μας λέει άλλοτε άμεσα κι άλλοτε πολύ πιο διακριτικά, πώς πρέπει να ζούμε, ποιον πρέπει να αγαπάμε, πότε πρέπει να δεσμευτούμε, τι θεωρείται επιτυχία, ποια μορφή οικογένειας είναι αποδεκτή. Όταν κάποιος απομακρύνεται από αυτές τις προσδοκίες, δημιουργείται τριβή.
Αλλά υπάρχει και μια δεύτερη, ίσως δυσκολότερη σύγκρουση. Αυτή με τον ίδιο μας τον εαυτό, επειδή πολλά από τα κοινωνικά "πρέπει" τα έχουμε ήδη εσωτερικεύσει. Οι ήρωες του βιβλίου δεν συγκρούονται μόνο με τους άλλους. Συγκρούονται με όσα έχουν μάθει να θεωρούν φυσιολογικά και σωστά. Και μερικές φορές η ελευθερία αρχίζει ακριβώς από την αναγνώριση ότι μια επιθυμία μας δεν χωρά στην εικόνα που είχαμε κατασκευάσει για τον εαυτό μας.
Οι χαρακτήρες βρίσκονται συχνά ανάμεσα στα προσωπικά τους "θέλω" και στα κοινωνικά "πρέπει". Ποιο από τα δύο θεωρείτε ότι καθορίζει περισσότερο τις ζωές μας σήμερα;
Νομίζω ότι η διάκριση δεν είναι πάντοτε τόσο καθαρή. Συχνά θεωρούμε ότι ξέρουμε ποια είναι τα προσωπικά μας "θέλω" ,χωρίς να αναρωτιόμαστε πόσα από αυτά έχουν διαμορφωθεί από τα κοινωνικά "πρέπει". Μπορεί κάποιος να πιστεύει ότι επιθυμεί έναν συγκεκριμένο τρόπο ζωής, μια συγκεκριμένη μορφή σχέσης ή μια συγκεκριμένη οικογενειακή διαδρομή και να ανακαλύψει πολύ αργότερα ότι ένα μέρος αυτής της επιθυμίας ήταν στην πραγματικότητα κοινωνική προσδοκία.
Σήμερα υπάρχει ασφαλώς μεγαλύτερη ελευθερία σε πολλές προσωπικές επιλογές. Ταυτόχρονα όμως τα "πρέπει" δεν έχουν εξαφανιστεί, έχουν γίνει συχνά λιγότερο ορατά και περισσότερο σύνθετα. Εκτός από τις παραδοσιακές κοινωνικές προσδοκίες, υπάρχουν και νέες απαιτήσεις, να είμαστε διαρκώς ευτυχισμένοι, ολοκληρωμένοι, επιτυχημένοι, ανεξάρτητοι, να έχουμε μια ζωή που επιβεβαιώνει ότι κάναμε τις σωστές επιλογές.
Αυτή η σύγκρουση υπάρχει έντονα και στους χαρακτήρες. Δεν παλεύουν απλώς να κάνουν αυτό που θέλουν απέναντι σε μια κοινωνία που τους εμποδίζει. Προσπαθούν πρώτα να καταλάβουν τι πραγματικά θέλουν. Κι αυτό κατά τη γνώμη μου είναι πολύ δυσκολότερο.
Το βιβλίο "ξεγυμνώνει" την εικόνα της αγίας ελληνικής οικογένειας. Ποια στερεότυπα γύρω από την οικογένεια θέλατε κυρίως να αμφισβητήσετε;
Με ενδιέφερε κυρίως η ιδέα ότι η οικογένεια είναι από τη φύση της ένας χώρος ανιδιοτελούς αγάπης, ασφάλειας κι αποδοχής. Μπορεί φυσικά να είναι όλα αυτά, κι ίσως να πρέπει να είναι όλα αυτά. Μπορεί όμως ταυτόχρονα να γίνει χώρος ελέγχου, ενοχής, αποσιώπησης, καλλιέργειας προσδοκιών και ρόλων από τους οποίους είναι πολύ δύσκολο να αποδεσμευτούμε.
Ένα από τα στερεότυπα που με απασχόλησαν είναι ότι οι στενοί οικογενειακοί δεσμοί είναι πάντοτε υγιείς κι ότι η διατήρησή τους αποτελεί σχεδόν ηθική υποχρέωση. Υπάρχει επίσης η αντίληψη ότι η οικογένεια δικαιούται επειδή "θέλει το καλό μας" να έχει λόγο στις προσωπικές μας επιλογές. Και βέβαια υπάρχει η προσδοκία της κανονικότητας. Ποια σχέση αναγνωρίζεται, ποια οικογένεια θεωρείται ολοκληρωμένη, ποιος οφείλει να εκπληρώσει ποιον ρόλο;
Δεν ήθελα ωστόσο να γράψω ένα βιβλίο εναντίον της οικογένειας. Αυτό θα ήταν εξίσου απλουστευτικό. Με ενδιέφερε να αφαιρέσω την εξιδανίκευσή της αλλά ταυτόχρονα να προσπαθήσω να αφουγκραστώ την εξέλιξή της σήμερα. Η οικογένεια αποτελείται από ανθρώπους κι επομένως περιέχει όλο το φάσμα των ανθρώπινων σχέσεων, αγάπη και φροντίδα από τη μία, αλλά ταυτόχρονα φόβο, εξουσία, εξάρτηση, ανταγωνισμό και σιωπή.
Μπορούν, τελικά, διαφορετικές γενιές, ταυτότητες φύλου και σεξουαλικές προτιμήσεις να συνυπάρξουν ουσιαστικά ή η αποδοχή παραμένει περισσότερο μια θεωρητική επιθυμία;
Θεωρώ ότι η ουσιαστική συνύπαρξη είναι απολύτως δυνατή, αλλά απαιτεί κάτι περισσότερο από μια γενική δήλωση αποδοχής. Είναι σχετικά εύκολο να δηλώνουμε ότι αποδεχόμαστε τη διαφορετικότητα σε ένα γενικό, αφηρημένο επίπεδο. Η πραγματική δοκιμασία έρχεται όταν η διαφορετικότητα βρίσκεται μέσα στην οικογένειά μας, στις φιλικές μας σχέσεις, στον στενό κοινωνικό μας κύκλο και μας υποχρεώνει να αναθεωρήσουμε βεβαιότητες ή ακόμη και την ίδια τη γλώσσα με την οποία έχουμε μάθει να αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο.
Στο βιβλίο με ενδιέφερε αυτή ακριβώς η απόσταση ανάμεσα στην ανοχή και στην πραγματική αποδοχή. Αποδοχή δεν σημαίνει "σε ανέχομαι παρόλο που είσαι διαφορετικός". Σημαίνει ότι αναγνωρίζω πως ο άλλος δεν χρειάζεται τη δική μου έγκριση για να είναι αυτός που είναι. Οι διαφορές γενεών, φύλου ή σεξουαλικού προσανατολισμού δεν εξαφανίζονται μέσα από αυτή τη διαδικασία. Απλώς παύουν να αποτελούν προϋπόθεση για το αν αναγνωρίζουμε στον άλλον το δικαίωμα να ορίζει ο ίδιος τη ζωή του.
Αναφέρεστε σε ζευγάρια που παραμένουν μαζί περισσότερο από συνήθεια παρά από αγάπη. Τι είναι δυσκολότερο: να φύγει κάποιος από μια σχέση ή να παραδεχτεί ότι αυτή έχει τελειώσει;
Ίσως το δεύτερο προηγείται του πρώτου και πολλές φορές είναι δυσκολότερο. Για να φύγεις από μια σχέση πρέπει πρώτα να επιτρέψεις στον εαυτό σου να αναγνωρίσει ότι κάτι έχει αλλάξει. Και αυτή η παραδοχή μπορεί να είναι εξαιρετικά επώδυνη, γιατί δεν αφορά μόνο τον άλλο άνθρωπο. Αφορά κι ένα κομμάτι της δικής σου ζωής, τον χρόνο που επένδυσες, τις αποφάσεις που πήρες, το μέλλον που κάποτε φαντάστηκες.
Η συνήθεια επίσης δεν είναι κάτι ασήμαντο. Περιέχει κοινή ζωή, μνήμη, ασφάλεια, καθημερινές τελετουργίες, οικονομικούς κι οικογενειακούς δεσμούς. Μερικές φορές είναι δύσκολο ακόμη και να ξεχωρίσουμε πού τελειώνει η αγάπη και πού αρχίζει η συνήθεια. Μια μακροχρόνια σχέση δεν μπορεί άλλωστε να βρίσκεται μονίμως στην ένταση της αρχικής ερωτικής εμπειρίας.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν η κοινή ζωή διατηρείται αποκλειστικά επειδή η αλλαγή φοβίζει περισσότερο από τη δυστυχία που ήδη γνωρίζουμε. Τότε ίσως η δυσκολότερη πράξη δεν είναι να ανοίξεις την πόρτα και να φύγεις, αλλά να πεις πρώτα στον εαυτό σου, χωρίς ωραιοποιήσεις, ότι αυτό που υπήρξε κάποτε δεν υπάρχει πια με την ίδια μορφή.
Παρά τα δύσκολα κοινωνικά και προσωπικά ζητήματα, στο βιβλίο υπάρχει και χιούμορ. Πόσο απαραίτητο ήταν για εσάς ώστε να διατηρηθεί η ισορροπία της αφήγησης;
Ήταν απολύτως απαραίτητο, αλλά όχι ως τεχνική για να "ελαφρύνει" ένα βαρύ βιβλίο. Το χιούμορ αποτελεί μέρος του τρόπου με τον οποίο οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν ακόμη και πολύ δύσκολες καταστάσεις. Υπάρχει μέσα στις οικογένειες, στις φιλίες, στις ερωτικές σχέσεις, ακόμη και στις στιγμές μεγάλης αμηχανίας ή έντασης. Ένα μυθιστόρημα που θα αφαιρούσε εντελώς αυτή την πλευρά από τους χαρακτήρες θα ήταν λιγότερο αληθινό.
Επιπλέον, το χιούμορ αποκαλύπτει τον χαρακτήρα του ήρωα. Ο τρόπος με τον οποίο κάποιος αστειεύεται, αυτοσαρκάζεται ή χρησιμοποιεί την ειρωνεία λέει πολλά για το πώς αμύνεται και πώς σχετίζεται με τους άλλους. Μερικές φορές ένα αστείο αποκαλύπτει περισσότερα από μια μεγάλη εξομολόγηση. Ήθελα λοιπόν το χιούμορ να προκύπτει οργανικά από τους ανθρώπους και τις μεταξύ τους σχέσεις. Να μην ακυρώνει τη σοβαρότητα όσων συμβαίνουν, αλλά να συνυπάρχει μαζί της. Γιατί έτσι λειτουργεί συνήθως κι η ζωή, το κωμικό και το οδυνηρό βρίσκονται πολύ πιο κοντά απ’ όσο συχνά πιστεύουμε.
Εργάζεστε στον τραπεζικό τομέα και διδάσκετε οικονομικά και διαχείριση κινδύνων. Έχει επηρεάσει αυτή η επαγγελματική εμπειρία τον τρόπο με τον οποίο οργανώνετε μια ιστορία ή αξιολογείτε τις αποφάσεις των ηρώων σας;
Είναι δύο κόσμοι που εκ πρώτης όψεως φαίνονται πολύ μακρινοί, αλλά υπάρχουν ορισμένες ενδιαφέρουσες συγκλίσεις. Η διαχείριση κινδύνων σε εκπαιδεύει να εξετάζεις ένα γεγονός από περισσότερες πλευρές, να αναζητάς αιτίες, πιθανότητες, συνέπειες κι αλληλεξαρτήσεις. Σε μαθαίνει επίσης ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται σχεδόν πάντα με ελλιπή πληροφόρηση κι ότι διαφορετικοί άνθρωποι μπορούν να αξιολογούν τον ίδιο κίνδυνο εντελώς διαφορετικά.
Αυτό έχει μια παράξενη συγγένεια με το βιβλίο, αφού κι εδώ οι έξι χαρακτήρες διαθέτουν διαφορετικές πληροφορίες, διαφορετικές προσδοκίες και διαφορετική ανοχή απέναντι στο ρίσκο, μόνο που εδώ το ρίσκο είναι συναισθηματικό. Άλλος φοβάται περισσότερο την απώλεια, άλλος τη δέσμευση, άλλος τη μοναξιά, άλλος την κοινωνική κριτική. Οι επιλογές τους γίνονται κατανοητές μόνο αν δούμε τι θεωρεί ο καθένας ότι διακινδυνεύει.
Από την άλλη πλευρά, προσπαθώ να κρατώ τη λογοτεχνία ελεύθερη από την ανάγκη της επαγγελματικής σκέψης να ταξινομεί και να καταλήγει σε συμπεράσματα. Στη διαχείριση κινδύνων χρειάζεσαι τελικά μια απόφαση. Στη λογοτεχνία αντίθετα, μια αντίφαση μπορεί να παραμείνει ανοιχτή κι ένα ερώτημα αναπάντητο. Η μαγεία της βρίσκεται στο ότι μπορεί να φωτίσει την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης εμπειρίας χωρίς να αισθάνεται την παραμικρή ανάγκη να την απλοποιήσει ή να την εκλογικεύσει.
Έχετε γράψει επιστημονικά βιβλία, διηγήματα και θεατρικά έργα. Τι διαφορετικό σας πρόσφερε η συγγραφή ενός ολοκληρωμένου μυθιστορήματος;
Το μυθιστόρημα απαιτεί μια διαφορετική σχέση με τον χρόνο. Ένα διήγημα μπορεί να βασιστεί σε μια στιγμή, σε μια εικόνα ή σε μια ισχυρή συμπύκνωση. Το θέατρο οργανώνεται μέσα από τη σκηνική δράση, τον διάλογο, τις σιωπές και τη φυσική παρουσία των προσώπων. Η επιστημονική γραφή απαιτεί σαφήνεια, τεκμηρίωση και μια επιχειρηματολογία που να μπορεί να ελεγχθεί. Το μυθιστόρημα μού επέτρεψε να παρακολουθήσω τους χαρακτήρες σε μεγαλύτερο βάθος και διάρκεια. Να δω όχι μόνο τι κάνουν, αλλά πώς μεταβάλλεται ο τρόπος με τον οποίο κατανοούν όσα έχουν κάνει. Ειδικά με έξι διαφορετικές αφηγηματικές οπτικές, η κατασκευή απαιτούσε να λειτουργούν ταυτόχρονα πολλές επιμέρους διαδρομές, χωρίς καμία να χάνει την αυτονομία της και χωρίς το σύνολο να διαλύεται.
Μου πρόσφερε επίσης κάτι που θεωρώ πολύ σημαντικό, τον χρόνο συνομιλίας με το ίδιο το κείμενο. Όταν τελειώσω μια πρώτη ολοκληρωμένη μορφή ενός κειμένου, χρειάζομαι να απομακρυνθώ από αυτήν κι αργότερα να επιστρέψω από μεγαλύτερη απόσταση. Τότε αρχίζει μια δεύτερη φάση με περικοπές, μετακινήσεις αποσπασμάτων, αλλαγές, επανεξέταση χαρακτήρων και σκηνών. Στο μυθιστόρημα αυτή η διαδικασία είναι ιδιαίτερα απαιτητική, γιατί μια μικρή αλλαγή σε ένα σημείο μπορεί να επηρεάσει όσα συμβαίνουν πολλές σελίδες αργότερα. Ίσως λοιπόν αυτό που μου πρόσφερε περισσότερο ήταν η εμπειρία μιας μακράς συνομιλίας με το ίδιο κείμενο.
Με ποια σκέψη ή ποιο συναίσθημα θα θέλατε να μείνει ο αναγνώστης κλείνοντας την τελευταία σελίδα του "Οι 6 πλευρές του τριγώνου";
Δεν θα ήθελα να καθορίσω το συναίσθημα του αναγνώστη ούτε να υπάρχει ένα μήνυμα που να πρέπει να πάρει μαζί του. Θα προτιμούσα να παραμείνει για λίγο μέσα στην αμφισημία των χαρακτήρων. Να μην μπορεί ίσως να αποφασίσει με απόλυτη βεβαιότητα ποιος είχε δίκιο, ποιος αδίκησε ποιον ή ποια σχέση θα μπορούσε να είχε σωθεί.
Θα ήθελα επίσης να μείνει η σκέψη ότι δεν γνωρίζουμε ποτέ πλήρως την ιστορία του άλλου. Βλέπουμε πράξεις, ακούμε λόγια και δημιουργούμε ερμηνείες, αλλά πίσω από αυτά υπάρχει μια ολόκληρη εσωτερική διαδρομή στην οποία δεν έχουμε πλήρη πρόσβαση. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να κρίνουμε πράξεις ή ότι όλα δικαιολογούνται. Σημαίνει ότι ανάμεσα στην κατανόηση και στη δικαίωση υπάρχει μια σημαντική απόσταση.
Ίσως τελικά, θα ήθελα ο αναγνώστης να κλείσει το βιβλίο με λίγο λιγότερη βεβαιότητα για τους άλλους, κι ίσως και για τον εαυτό του. Γιατί αυτό ίσως βρίσκεται και πίσω από τον τίτλο του βιβλίου. Εκεί όπου αρχικά πιστεύουμε ότι βλέπουμε ένα απλό τρίγωνο, μπορεί τελικά να υπάρχουν πολύ περισσότερες πλευρές από όσες ήμασταν αρχικά σε θέση να διακρίνουμε.
Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Επίκεντρο: https://www.epikentro.gr/oi-exi-plevres-tou-trigonou/