Γράφει η Ερμιόνη Κοσκινά, @koski_er
Ο Γιώργος Σεφέρης προσέγγιζε τη μουσική με ένστικτο και ευαισθησία, αν και δεν είχε εκτενή θεωρητική γνώση· το αναγνωρίζει και ο ίδιος, χαρακτηρίζοντας την έλλειψη γνώσεών του ως «ασυγχώρητη αμάθεια» και τον εαυτό του «θλιβερά αγράμματο». Παρ’ όλα αυτά, το πάθος του για τη μουσική ήταν έντονο και εμφανές στην ποίησή του, η οποία συχνά περιέχει αναφορές σε μουσικά έργα. Ένα παράδειγμα είναι το ποίημα «Γυμνοπαιδία», που παραπέμπει άμεσα στο έργο Gymnopédies του Γάλλου συνθέτη Erik Satie.
Η μαθητεία του Γ. Σεφέρη στη μουσική ξεκίνησε ουσιαστικά κατά την περίοδο 1931-1934, ενώ ζούσε στο Λονδίνο, και συνδέεται άρρηκτα με τη στροφή του προς τον μοντερνισμό. Ένας καθοριστικός παράγοντας σε αυτή την πορεία ήταν η Λουκία Φωτοπούλου, μια καλλιεργημένη γυναίκα με μουσικές σπουδές στο Παρίσι. Με τη βοήθειά της, κατάφερε να οργανώσει τις μουσικές του εμπειρίες και να τις συνδέσει με τις καλλιτεχνικές του αναζητήσεις, οδηγούμενος έτσι σε μια συνειδητή προσπάθεια αυτοεκπαίδευσης.
Ο Σεφέρης επηρεάστηκε από τον παραδοσιακό ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο της ελληνικής ποίησης και τον αλεξανδρινό δωδεκασύλλαβο της γαλλικής, μορφές στίχου που είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με τη μουσικότητα. Επιπλέον, η επιρροή από τους Γάλλους συμβολιστές και τον Αγγλοαμερικανικό μοντερνισμό καθόρισε τη μουσική διάσταση της ποίησής του. Οι μουσικές αναφορές στην ποίησή του μπορούν να διακριθούν σε δύο κατηγορίες: α) τραγούδια και ήχοι της πόλης, και β) ήχοι της ελληνικής υπαίθρου, συνδεδεμένοι με παραδοσιακά όργανα.
Στην πρώτη κατηγορία, οι αναφορές σε μουσικές από το αστικό περιβάλλον, όπως στο ποίημα «Νιζίνσκι», όπου το σκηνικό παραπέμπει σε δυτικοευρωπαϊκή πόλη, ή στο «Η τελευταία μέρα», που περιγράφει ένα νεκρώσιμο εμβατήριο, είναι χαρακτηριστικές. Στο ποίημα «Fog», γίνεται συγκεκριμένη αναφορά στο τραγούδι «Say it with a ukulele». Οι αναφορές στο γραμμόφωνο, επίσης, συσχετίζονται με θέματα μοναξιάς και αποξένωσης, όπως αποτυπώνεται στους στίχους:
Να ‘ναι η φωνή
πεθαμένων φίλων μας
ή φωνογράφος;
και στην «Τετάρτη», όπου ο Σεφέρης γράφει:
[…]
Ξανάρχισε πάλι το γραμμόφωνο.
[…]
[…] βρήκαμε τελειοποιημένα μηχανήματα
Όταν οι αισθήσεις παρακμάζουν.
Οι θόρυβοι των μηχανών και των αυτοκινήτων απουσιάζουν από την ποίησή του εκτός αν πρόκειται να λειτουργήσουν ως καυστικό σχόλιο. Αντίθετα, οι ήχοι της ελληνικής φύσης συνδέονται πάντοτε με την ευτυχία και την επικοινωνία, όπως συμβαίνει στο ποίημα «Hampstead», ενώ στο «Μυθιστόρημα ΙΓ΄ - Ύδρα», ο ήχος των κουπιών συνδέεται με μία αίσθηση θαύματος και ο υπότιτλος του ποιήματος μας ταξιδεύει στη θάλασσα της Ύδρας.
Πολύ σημαντική για την ποίηση του Σεφέρη είναι η σιωπή. Ο πιο αντιπροσωπευτικός ήχος σιωπής στην ποίηση του είναι αυτός της αναπνοής.
Μη σπαταλάς την πνοή που σου χάρισε
τούτη η ανάσα.
Αν θυμηθούμε πώς ο Σεφέρης συνδέει στα θεωρητικά του κείμενα τη σιωπή με το χρόνο, αλλά και την έμφαση που έδινε στην προφορικότητα, η θέση που καταλαμβάνουν τόσο η μουσική και τα τραγούδια, όσο και οι ήχοι αλλά και η σιωπή στα ποιήματά του, τελικά, μας φαίνεται απολύτως φυσική. Τη μοντερνιστική του αντίληψη και το μοντερνιστικό χρώμα στην ποίηση του το δίνουν τα τραγούδια και ήχοι της πόλης, μαζί με τις αναφορές σε μηχανήματα αναπαραγωγής ήχου όπως το ραδιόφωνο και, κυρίως, το γραμμόφωνο.
Όσον αφορά τη θητεία του στη δυτική κλασική μουσική παράδοση, η πιο εμφανής επιρροή βρίσκεται στη συλλογή Γυμνοπαιδίες που είναι αναμφισβήτητα συνδεδεμένη με το Gymnopédies του Erik Satie. Ακόμη μια αναφορά βρίσκουμε στο έκτο ποίημα της συλλογής Μυθιστόρημα, όπου βρίσκουμε τα αρχικά Μ.Ρ., τα οποία μας παραπέμπουν στον Maurice Ravel, ενώ στο Μυθιστόρημα ΙΣΤ’ ο «τρόπος λυδικός» μας παραπέμπει στο Canzona di ringraziamento του Beethoven. Παρά τις ποικίλες αναφορές ο Σεφέρης είχε μία διστακτικότητα να αναφέρεται σε έργα τέχνης της δυτικής μουσικής, κάτι που θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως μία προσπάθεια να βρει έναν δικό του τρόπο αναφοράς στη μουσική ως Έλληνας ποιητής. Η αναφορά στην ιδέα της μουσικής γενικότερα και όχι σε συγκεκριμένους ήχους είναι πολύ σπάνια. Στο ποίημα «Πάνω σε μία χειμωνιάτικη αχτίνα, Ζ΄» η φράση «ρυθμός της μουσικής» δεν φαίνεται πως αναφέρεται σε κάποιο συγκεκριμένο ήχο και συνδέεται με την εικόνα της ακινησίας. Αυτό που φαίνεται να επικρατεί εδώ είναι η σιωπή. Δίπλα στη σιωπή και την ακινησία το θέμα του χρόνου και του ανθρώπινου σώματος είναι κυρίαρχο.
Ο Σεφέρης αντιλαμβανόταν την ποίηση ως έναν «αρμονικό λόγο», επιμένοντας στη σημασία του ποιητικού αυτιού. Η ποίησή του, πλούσια σε διαλόγους και προφορικότητα, προτρέπει τον αναγνώστη να «ακούσει» τα ποιήματά του σαν να είναι ζωντανή ομιλία, όπου οι λέξεις συνδυάζονται και αναδύονται μέσα από την απαγγελία. Αν μπορούμε να είμαστε σίγουροι για κάτι, είναι ότι ο Σεφέρης αγάπησε τη μουσική με πάθος και κατάφερε να την ενσωματώσει πλήρως στην ποιητική του δημιουργία.