Γράφει η Ερμιόνη Κοσκινά, @koski_er
Τ’ ἀκούσατε τί γίνηκε ’ς τὰ Γιάννενα, τὴ λίμνη,
ποῦ πνίξανε τοῖς δεκαφτὰ μὲ τὴν κυρὰ Φροσύνη;
Με αφορμή την πρόσφατη επίσκεψή μου στα Ιωάννινα, το σημερινό αφιέρωμα αφορά μια γυναικεία μορφή που έχει αφήσει ανεξίτηλο σημάδι τόσο στη λαϊκή όσο και στη λόγια παράδοση: την Κυρά Φροσύνη. Η ιστορία της Ευφροσύνης Βασιλείου, όπως ήταν το πλήρες όνομά της, τοποθετείται στα τέλη του 18ου αιώνα και παραμένει άρρηκτα συνδεδεμένη με την πόλη των Ιωαννίνων και τη λίμνη Παμβώτιδα. Πρόκειται για μια προσωπικότητα που μαγνήτισε τη φαντασία ποιητών, συγγραφέων και καλλιτεχνών, ενώ το τραγικό της τέλος την ανέδειξε σε διαχρονικό σύμβολο ελευθερίας και θυσίας.
Η Φροσύνη, γνωστή για την ομορφιά, την καλλιέργεια και την αντισυμβατική της στάση, ήταν παντρεμένη με έναν εύπορο έμπορο των Ιωαννίνων. Ωστόσο, φημολογείται ότι διατηρούσε ερωτική σχέση με τον Μουχτάρ, γιο του Αλή Πασά. Η ομορφιά και η δημοφιλία της προκάλεσαν τη ζήλια της συζύγου του Μουχτάρ, ενώ ο ίδιος ο Αλή Πασάς, θέλοντας να προστατεύσει τη φήμη της οικογένειάς του και να επιβάλει την εξουσία του, διέταξε τη σύλληψή της. Το 1801, η Φροσύνη μαζί με άλλες 17 γυναίκες κατηγορήθηκαν για ανηθικότητα και καταδικάστηκαν σε θάνατο. Πνίγηκαν στη λίμνη Παμβώτιδα, με την εκτέλεσή τους να αποτελεί μια πράξη απόλυτης αυθαιρεσίας.
Από θύμα κοινωνικής, πολιτικής και πατριαρχικής καταπίεσης, η Φροσύνη έγινε σύμβολο αντίστασης. Η τραγική της μοίρα απαθανατίστηκε σε δημοτικά τραγούδια, λογοτεχνικά έργα και άλλες καλλιτεχνικές δημιουργίες. Το πρόσωπό της πέρασε από τη σφαίρα της ιστορίας στη σφαίρα του μύθου, αποκτώντας διττό ρόλο: αφενός, ως θύμα αδικίας, και αφετέρου, ως πρότυπο αγώνα.
Η Κυρά Φροσύνη στη λογοτεχνία
Η ιστορία της αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για τη νεοελληνική λογοτεχνία, με κορυφαία παραδείγματα τα έργα του Αλέξανδρου Ρίζου Ραγκαβή και του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη. Ο Βαλαωρίτης, στο ποίημά του, χρησιμοποιεί τη Φροσύνη ως σύμβολο για να καυτηριάσει τη σκληρότητα και την αυθαιρεσία της εξουσίας του Αλή Πασά. Όπως έχει γράψει ο μεγαλύτερος θαυμαστής του Κ. Παλαμάς, στο σύνολο του έργου του Βαλαωρίτη, όπως και στο συγκεκριμένο ποίημα, το ποιητικό αίσθημα συνυπάρχει και συνενώνεται με την πολιτική ιδέα πολύ αρμονικά. Οι στίχοι του περιγράφουν την ομορφιά της Φροσύνης, αλλά και την τραγικότητα της μοίρας της:
Καθώς ανθίζ’ η μυγδαλιά με τα πολλά τα χιόνια, άνθιζε μες στα Γιάννινα και η Κυρά Φροσύνη.
Παρόλο που η σχέση της με τον Μουχτάρ θεωρείται αντικείμενο κοινωνικής κριτικής, ο ποιητής την εξιδανικεύει, αποδίδοντάς της χαρακτηριστικά χριστιανικής θυσίας. Στο πλαίσιο της ρομαντικής λογοτεχνίας του 19ου αιώνα, η Φροσύνη ενσωματώνεται στο ευρύτερο αφήγημα της αντίστασης κατά της τυραννίας και της ξένης καταπίεσης.
Παράλληλα, ο Ραγκαβής στο θεατρικό του δράμα Φροσύνη προσεγγίζει το ίδιο θέμα με έμφαση στην εθνική διάσταση της θυσίας της. Μέσα από το έργο του, επιχειρεί να προωθήσει την ιδέα μιας πολιτισμικής και πνευματικής αναγέννησης, αντανακλώντας την προσπάθεια της λογοτεχνίας του 19ου αιώνα να καλλιεργήσει την εθνική συνείδηση των Ελλήνων.
Το δημοτικό τραγούδι
Το δημοτικό τραγούδι για την Κυρά Φροσύνη, που καταγράφηκε από τον Νικόλαο Πολίτη, είναι ένα από τα πιο γνωστά ιστορικά άσματα. Εντάσσεται στη λαϊκή παράδοση που συνδυάζει ιστορικά γεγονότα με έντονη συναισθηματική φόρτιση. Οι πολλές παραλλαγές του, ανάλογα με την περιοχή, αποδεικνύουν την ευρεία διάδοσή του και τη βαθιά του απήχηση.
Σύμφωνα με την ταξινόμηση του Στίλπωνος Κυριακίδη, το τραγούδι ανήκει στα κυρίως (ιστορικά) άσματα, καθώς αναφέρεται σε πραγματικά γεγονότα, αλλά έχει και έντονα χαρακτηριστικά θρηνητικών τραγουδιών, λόγω της τραγικότητας της ιστορίας και της έμφασης στον θρήνο. Η διττή του φύση, ως ιστορικού και μοιρολογιού, αντικατοπτρίζει τη σύνθετη συναισθηματική φόρτιση που προκαλεί η ιστορία της Κυρά Φροσύνης.
Η όπερα και άλλες τέχνες
Η ιστορία της Φροσύνης πέρασε και στη μουσική. Ο Παύλος Καρρέρ, εμπνευσμένος από το ποίημα του Βαλαωρίτη, δημιούργησε την ομώνυμη όπερα. Στην παράδοση της βερντιανής όπερας, ο Καρρέρ αξιοποίησε το λογοτεχνικό έργο, μετουσιώνοντάς το σε μελοδραματική αφήγηση. Η όπερα αυτή αντανακλά τη διεθνή τάση του 19ου αιώνα, όπου η λογοτεχνία γινόταν πηγή για τη δημιουργία μουσικοθεατρικών έργων.
Εκτός από τη μουσική, η Κυρά Φροσύνη έχει αποτελέσει πηγή έμπνευσης και για τον κινηματογράφο. Η ταινία Η λίμνη των στεναγμών (1959) σε σκηνοθεσία του Γρηγόρη Γρηγορίου αποτυπώνει την τραγική ιστορία της μέσα από τη δραματική ματιά του ελληνικού κινηματογράφου. Και εδώ η βάση είναι το προαναφερθέν ποίημα του Βαλαωρίτη. Το 2005, Η λίμνη των Στεναγμών έγινε και τηλεοπτική σειρά.
Ο μύθος και η ιστορία
Η Κυρά Φροσύνη δεν είναι απλώς ένα ιστορικό πρόσωπο. Μέσα από τις διαφορετικές αφηγήσεις, από τη λαϊκή παράδοση μέχρι τη λόγια λογοτεχνία, αναδείχθηκε σε σύμβολο που συνδέει τον μύθο με την πραγματικότητα. Ο θάνατός της φωτίζει τη διαφθορά της εξουσίας του Αλή Πασά, αλλά και τη δύναμη της λαϊκής μνήμης.
Με την πάροδο των χρόνων, η Φροσύνη απέκτησε διαχρονικό χαρακτήρα, παραμένοντας πηγή έμπνευσης και προβληματισμού. Στα δημοτικά τραγούδια, τα λογοτεχνικά έργα και τις καλλιτεχνικές δημιουργίες, η τραγική της μοίρα ζωντανεύει ξανά και ξανά, θυμίζοντας πως οι ιστορίες του παρελθόντος αποτελούν θεμέλιο για τη συλλογική μας ταυτότητα.
Πηγές Αφιερώματος
Πολίτης Γ. Νικόλαος, Δημοτικά Τραγούδια: Εκλογαί από τα τραγούδια του Ελληνικού λαού
Βαλαωρίτης Αριστοτέλης, Άπαντα Βαλαωρίτη, Τόμος Α’, Ιστορικές Εκδόσεις. Προλογίζει η Έλλη Αλεξίου
Ραγκαβής Ρ. Αλέξανδρος, Διάφορα ποιήματα, Τόμος Α’