Γράφει η Ερμιόνη Κοσκινά, @koski_er
Τόσο πολύ σ’ αγάπησα Κερά,
που άκουγα διπλά τα βήματα μου!
Αυτό το δίστιχο συγκαταλέγεται στους πιο ερωτικούς στίχους της ελληνικής ποίησης, γραμμένους από τον Γιάννη Σκαρίμπα. Βρίσκεται στην τελευταία στροφή του ποιήματος «Ουλαλούμ», το οποίο περιλαμβάνεται στη συλλογή Εαυτούληδες (1950). Ο τίτλος του ποιήματος παραπέμπει στο ομώνυμο έργο του Edgar Allan Poe («Ulalume», 1847). Σύμφωνα με φιλολογικές εκτιμήσεις, η λέξη ενδέχεται να σχετίζεται και με το αραβικό επιφώνημα “ulalum”. Το ποίημα του Σκαρίμπα έχει μελοποιηθεί από τον Νικόλα Άσιμο, καθώς και –μαζί με άλλα ποιήματα της συλλογής– από τον Διονύση Τσακνή.
Το δίστιχο εκφράζει τη βαθιά αφοσίωση και τη συναισθηματική υπέρβαση της αγάπης. Η χρήση της λέξης «Κερά» υποδηλώνει σεβασμό, εκτίμηση και σχεδόν λατρευτικό δεσμό. Ο ποιητής αποδίδει στην αγαπημένη έναν ιερό χαρακτήρα, ενισχύοντας τον ρομαντισμό. Παράλληλα, η φράση «που άκουγα διπλά τα βήματά μου» δηλώνει την ψυχική ένωση δύο προσώπων. Τα «διπλά βήματα» συμβολίζουν την ισχυρή παρουσία της αγαπημένης στη ζωή του ποιητή, ακόμα και όταν αυτή απουσιάζει φυσικά. Το ηχητικό στοιχείο (τα βήματα) ενισχύει την αίσθηση ότι η αγάπη μετατρέπει την αντίληψη της πραγματικότητας, καθιστώντας την αγαπημένη αναπόσπαστο μέρος της ύπαρξής του. Η αγάπη υπερβαίνει τα όρια του εγώ και αγγίζει το μεταφυσικό.
Ο Σκαρίμπας χρησιμοποιεί μια πειραματική γλώσσα, γεμάτη νεολογισμούς και ασυνήθιστες συνδέσεις. Αυτό δημιουργεί μια ονειρική ατμόσφαιρα και απομακρύνει τον αναγνώστη από το συμβατικό. Ο ρυθμός του ποιήματος χαρακτηρίζεται από εσωτερικές επαναλήψεις και διακυμάνσεις που θυμίζουν μουσική τελετουργία. Έτσι, ενισχύεται η συναισθηματική ένταση και η ποίηση ξεπερνά τη λογική κατανόηση.
Η λέξη «Ουλαλούμ», αν και φαινομενικά ακατανόητη, αποκτά συμβολικό βάρος ως η έκφραση του ανεκδιήγητου. Άλλωστε, δεν εμφανίζεται για πρώτη φορά στο έργο του ποιητή. Σχετικά με τη συλλογή Ουλαλούμ, ο ίδιος γράφει: «Η λέξη που χρησίμεψε για τίτλος τούτης της μικρής συλλογής είναι παρμένη απ’ το (ανέκδοτο) μυθιστόρημά μου Χαλκίδα ή το Βατερλώ δύο γελοίων (που ακόμα γράφεται) και ακριβώς από έναν διάλογο (τον παρακάτω) μεταξύ του ήρωά μου Πιττακού και του γιατρού Εξαδάκτυλου:
Πιττακός: Πώς την έλεγαν;
Εξαδάκτυλος: Μηδά ξέρω; Το ξέχασα! Ξεχνώ ως και των ματιών της το χρώμα! Τώρα αν την έβλεπα, Ουλαλούμ θα τη φώναζα!...»
Ο ίδιος παραδέχεται παρακάτω ότι δανείστηκε τον τίτλο Ουλαλούμ από το ποίημα του Edgar Allan Poe.
Η σύνδεση του «Ουλαλοúμ»του Σκαρίμπα με το «Ulalume» του Poe αναδεικνύει κοινά θέματα αλλά και διαφορετικές προσεγγίσεις. Στο έργο του Poe, η μελαγχολία και η υπαρξιακή θλίψη κυριαρχούν. Το τοπίο λειτουργεί ως αντανάκλαση της ψυχικής κατάστασης του αφηγητή. Στον Σκαρίμπα, αν και η θλίψη είναι παρούσα, η γλώσσα είναι σαρκαστική και ειρωνική, προσδίδοντας έναν πιο θεατρικό και εξπρεσιονιστικό τόνο. Ο Poe βασίζεται στη γοτθική αισθητική, με συμβολισμούς που τονίζουν τη μεταφυσική διάσταση. Ο Σκαρίμπας χρησιμοποιεί μια πιο παιχνιδιάρικη και αποδομητική γλώσσα, γεμάτη νεολογισμούς, που ανατρέπει τις ποιητικές συμβάσεις. Ο Poe χρησιμοποιεί ρυθμό και επαναλήψεις για να δημιουργήσει μια σχεδόν υπνωτική ατμόσφαιρα, ενώ στον Σκαρίμπα η μουσικότητα προκύπτει από τη ρυθμική ασυμμετρία και τη χρήση λέξεων με έντονο συναισθηματικό φορτίο.
Οι στίχοι που ακολουθούν το παραπάνω δίστιχο και ολοκληρώνουν το ποίημα έρχονται να γειώσουν την ένταση που έχει δημιουργηθεί με τον μοναδικό τρόπο του Σκαρίμπα:
Τόσο πολύ σ' αγάπησα Κερά,
που άκουγα διπλά τα βήματα μου!
Πάταγα γω - στραβός - μεσ' τα νερά;
κι εσύ κοντά μου . . .
Ο Σκαρίμπας ήταν δεινός είρων και συχνά παρεξηγημένος. Η ποίησή του παρουσίαζε πολλές όψεις: μπορούσε να είναι λυρική, σατιρική, ερωτική, ονειροπόλα, σπαρακτική ή καυστική. Αν και διέθετε έναν έντονα τραγικό χαρακτήρα, η γραφή του ξεχώριζε για την αιχμηρή ειρωνεία που προσέφερε ένα είδος λύτρωσης. Ωστόσο, πίσω από τον σαρκασμό που διαπερνούσε τα πάντα, κρυβόταν μια ουσιαστική τρυφερότητα.
Το «Ουλαλούμ» του Σκαρίμπα, παρότι επηρεασμένο από τον Poe, διατηρεί μια ξεχωριστή ελληνική προοπτική. Συνδυάζει τον λυρισμό με την ειρωνεία, αποτυπώνοντας την ένταση του έρωτα και την πολυδιάστατη φύση της απώλειας μέσα από μια γλώσσα τολμηρή και καινοτόμα. Ο Σκαρίμπας μεταμορφώνει τη θλίψη σε εργαλείο φιλοσοφικής και συναισθηματικής αναζήτησης. Αν και το συνολικό του έργο έχει προσελκύσει το ενδιαφέρον της κριτικής, η ποίησή του παραμένει λιγότερο γνωστή, συχνά επισκιασμένη από την πεζογραφία του. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, θεώρησα σημαντικό να ρίξω σήμερα φως σε αυτόν τον ιδιότυπο νεωτεριστή της εποχής του.