Κι επειδή ο άνθρωπος δεν έχει τη δύναμη να μείνει δίχως θαύματα, θα δημιουργήσει για τον εαυτό του νέα θαύματα, δικά του πια, και θα προσκυνήσει τις μαγγανείες, τα ξόρκια των τσαρλατάνων, έστω κι αν είναι εκατό φορές στασιαστής, αιρετικός και άθεος.
Φ. Ντοστογιέφσκι
Γράφει η Ερμιόνη Κοσκινά, @koski_er
Στο “Μυστικό των Μυστικών”, ο Dan Brown επιστρέφει στη γνώριμη αρχιτεκτονική του συμβολικού θρίλερ, επιχειρώντας ωστόσο μια πιο εμφανή υπαρξιακή μετατόπιση. Η εξαφάνιση της Katherine Solomon και του χειρογράφου της —ενός έργου που διερευνά τις δυνατότητες και τα όρια της ανθρώπινης συνείδησης απέναντι στον βιολογικό θάνατο— λειτουργεί ως αφηγηματικός πυροκροτητής. Η αναζήτηση που αναλαμβάνει ο Robert Langdon διατηρεί τον ρυθμό της περιπέτειας, αλλά σταδιακά μετασχηματίζεται σε στοχασμό για τη φύση της ύπαρξης, της μνήμης και της γνώσης.
Η επιλογή της Πράγας δεν λειτουργεί απλώς ως αισθητικό πλαίσιο. Η πόλη αναδεικνύεται σε παλίμψηστο ιστορίας και μεταφυσικής: η αρχιτεκτονική της ενσαρκώνει τη μνήμη, και η μνήμη, με τη σειρά της, γίνεται το υπόστρωμα πάνω στο οποίο αρθρώνεται η αγωνία της θνητότητας. Η Πράγα δεν είναι σκηνικό αλλά συμβολικός οργανισμός. Όπως τα κτίριά της κρύβουν διαδοχικά στρώματα ιστορίας, έτσι και η ανθρώπινη συνείδηση παρουσιάζεται ως πολυεπίπεδο πεδίο εμπειρίας. Ο θάνατος, μέσα σε αυτό το τοπίο, δεν εμφανίζεται ως κραυγαλέα απειλή αλλά ως σιωπηρή, σταθερή υπενθύμιση της παροδικότητας.
Η θεματική του θανάτου διαπερνά το έργο όχι με μελοδραματική έξαρση αλλά με φιλοσοφική επιμονή. Το ερώτημα που τίθεται δεν αφορά μόνο το “τι” συμβαίνει μετά το τέλος, αλλά κυρίως το “τι” είναι η συνείδηση πριν από αυτό. Οι θεωρίες που διατυπώνονται γύρω από τη δυνατότητα επιβίωσης ή μετασχηματισμού της δεν αποσκοπούν στην επιστημονική τεκμηρίωση· αποσκοπούν στη δημιουργία υπαρξιακής έντασης. Ο Brown δεν συγγράφει πραγματεία· οικοδομεί μυθοπλασία. Και στη μυθοπλασία, η δύναμη του ενδεχομένου συχνά υπερέχει της αποδεικτικής βεβαιότητας. Το ερώτημα “κι αν η συνείδηση δεν εξαντλείται στο σώμα;” δεν χρειάζεται αποδεικτικά δεδομένα για να λειτουργήσει λογοτεχνικά· χρειάζεται εσωτερική συνέπεια και αφηγηματική πειστικότητα.
Σημαντική είναι και η πολιτική διάσταση του έργου. Κάθε γνώση που επαναπροσδιορίζει τον θάνατο επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες οργανώνουν τον φόβο τους. Και ο έλεγχος του φόβου συνιστά μορφή εξουσίας. Η σύγκρουση γύρω από το χειρόγραφο της Katherine αποκτά, έτσι, όχι μόνο γνωσιακό αλλά και θεσμικό χαρακτήρα: η διαμάχη δεν αφορά απλώς μια ιδέα, αλλά το ποιος διαχειρίζεται τις συνέπειές της.
Οι αναφορές στη νοητική επιστήμη και στις δυνατότητες της ανθρώπινης συνείδησης κινούνται σε οριακές περιοχές μεταξύ ερευνητικής υπόθεσης και μεταφυσικής εικασίας. Ορισμένοι αναγνώστες ενδέχεται να τις κρίνουν υπερβολικές ή επιστημονικά ατεκμηρίωτες. Ωστόσο, είναι κρίσιμο να διακρίνουμε την επιστημονική εγκυρότητα από τη λογοτεχνική πρόθεση. Η λογοτεχνία δεν υποχρεούται να αποδεικνύει· υποχρεούται να συγκροτεί πειστικούς κόσμους. Η επιστημονική ορολογία λειτουργεί εδώ ως μηχανισμός αληθοφάνειας και έντασης. Δεν προβάλλεται ως διδακτική αλήθεια, αλλά ως δραματουργικό εργαλείο — όπως η θεολογία σε άλλα έργα του ίδιου συγγραφέα.
Η Katherine Solomon συγκροτεί τον θεωρητικό πυρήνα του μυθιστορήματος. Η γνώση της κινεί την πλοκή, προκαλεί τη σύγκρουση και επαναπροσδιορίζει τα διακυβεύματα. Υπό αυτή την έννοια, η βαρύτητά της είναι καθοριστική. Παρά ταύτα, μια επιφυλακτικότερη ανάγνωση θα παρατηρούσε ότι η σκηνική της παρουσία παραμένει περιορισμένη σε σχέση με τη δραστηριότητα του Langdon. Η ένταση οργανώνεται κυρίως μέσω της δικής του διαδρομής, γεγονός που ενδέχεται να δημιουργεί την αίσθηση ότι οι υπόλοιποι χαρακτήρες —συμπεριλαμβανομένης της Katherine— λειτουργούν περισσότερο ως φορείς ιδεών παρά ως πλήρως ανεπτυγμένες δραματικές προσωπικότητες.
Η συγγραφική τεχνική του Brown έχει δεχθεί παρατηρήσεις περί σχηματικότητας, επαναληπτικότητας ή γλωσσικής απλότητας. Πράγματι, η σύνταξη και η δραματουργία συχνά επιταχύνονται, με τον ρυθμό να υπερισχύει της υφολογικής λεπτότητας. Ωστόσο, η παρατήρηση αυτή χρειάζεται αναλογικότητα. Ο Brown δεν επιδιώκει λυρική πυκνότητα ούτε αφηγηματική εσωστρέφεια· το είδος που υπηρετεί απαιτεί σαφήνεια, κλιμάκωση και διαρκή ένταση. Η οικονομία της γλώσσας και η ρυθμική επανάληψη αποτελούν οργανικά στοιχεία της τεχνικής του. Όποιος αναζητά υψηλή στιλιστική συμπύκνωση πιθανόν να απογοητευθεί· όποιος, όμως, αναζητά μια ταχύρρυθμη αφήγηση με φιλοσοφικές αιχμές, θα βρει εδώ ένα συνεκτικό και λειτουργικό αποτέλεσμα.
Το “Μυστικό των Μυστικών” κινείται ανάμεσα στη δράση και στον στοχασμό. Η Πράγα λειτουργεί ως συμβολική γεωγραφία της μνήμης· ο θάνατος ως υπαρξιακό όριο· η Katherine ως φορέας γνώσης και αμφισβήτησης· η επιστημονική εικασία ως υλικό μυθοπλασίας. Η αξία του έργου δεν έγκειται στην επιστημονική αυστηρότητα ούτε στην υφολογική πρωτοτυπία, αλλά στην ικανότητά του να μετατρέπει το άγχος της θνητότητας σε αφηγηματική ενέργεια. Η μυθοπλασία εδώ δεν υπόσχεται απαντήσεις· διευρύνει τα ερωτήματα. Και ίσως αυτή να αποτελεί μία από τις ουσιαστικότερες λειτουργίες της λογοτεχνίας.
Το βιβλίο κυκλοφορεί σε ελληνική μετάφραση του Χρήστου Καψάλη από τις εκδόσεις Ψυχογιός και είναι διαθέσιμο μέσω του επίσημου συνδέσμου των εκδόσεων, https://www.psichogios.gr/el/to-mystiko-twn-mystikwn.html?srsltid=AfmBOopH8yAVQbTpyUe9PAStOEg06-qHFzrHrUb1vjGi_75Jz_ddDplS