Η βιβλιοδέτης Θάλεια Μιχελάκη μίλησε με τη Ροδαμάνθη Σοφικίτου @greek_studyholic για την τέχνη της βιβλιοδεσίας.
- Πώς ήρθατε σε επαφή με τον κόσμο της βιβλιοδεσίας και ποια ήταν η αφετηρία σας για αυτή την τέχνη;
Από πολύ μικρή αγαπούσα τα βιβλία. Συχνά, σαν παιδί, όπως πολλοί από εμάς, τα “φρόντισα” με όλους τους λάθος τρόπους: σελοτέιπ, κόλλες χειροτεχνίας. Γύρω στα οκτώ μου χρόνια παρατήρησα σε μια εγκυκλοπαίδεια μια δεύτερη αρίθμηση, πέρα από τη σελιδαρίθμηση. Αυτή ήταν η πρώτη μου επαφή με τη δομή του βιβλίου. Οι γονείς μου μού εξήγησαν πως η αρίθμηση αυτή αντιστοιχεί στα τυπογραφικά, τα 16σέλιδα, που όταν ενωθούν μεταξύ τους σχηματίζουν ένα βιβλίο. Αργότερα, στην εφηβεία, πέρασα έξω από ένα βιβλιοδετείο στα Εξάρχεια και θυμάμαι ότι μου φάνηκε ένα πολύ παράξενο επάγγελμα. Τελειώνοντας το σχολείο, και ενώ προετοιμαζόμουν για τρίτη φορά για τις πανελλήνιες, διάβασα το βιβλίο Ο Πίνακας της Φλάνδρας, όπου η πρωταγωνίστρια είναι συντηρήτρια έργων τέχνης. Αυτό στάθηκε αφορμή να αλλάξει η ρότα μου. Βρέθηκα στο ΙΕΚ που μόλις είχε δημιουργηθεί, με τίτλο "Τεχνικός Συντήρησης Βιβλιακού και Αρχειακού Υλικού". Από την πρώτη κιόλας μέρα ένιωσα πως είχα βρει τον δρόμο μου. Τελειώνοντας τη σχολή, μια τρίμηνη εργασία σε ένα βιβλιοδετείο των Εξαρχείων με έφερε στον χώρο που λίγα χρόνια αργότερα θα γινόταν το Thaleia's Bookbindery. Από τότε έχουν περάσει σχεδόν 27 χρόνια.
- Ποιες είναι οι αγαπημένες σας τεχνικές ή υλικά που χρησιμοποιείτε στο έργο σας και γιατί;
Μια από τις πιο αγαπημένες μου εργασίες είναι το ράψιμο, η επανένωση σελίδων ή τυπογραφικών σε έναν ενιαίο τόμο βιβλίου. Είναι η στιγμή που νιώθω πως εκπληρώνω τον σκοπό της βιβλιοδεσίας στο μέγιστο, όταν το αντικείμενο αρχίζει πραγματικά να παίρνει μορφή. Ως τέχνη που έχει αναπτυχθεί μέσα από διαφορετικούς πολιτισμούς σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης, η βιβλιοδεσία διαθέτει πολλές παραδοσιακές και στη συνέχεια πειραματικές τεχνικές ραφής: ενδεικτικά αναφέρω τη βυζαντινή, τη γαλλική, τη ραφή σε χωνευτά ή εξογκωμένα νεύρα, σε ταινίες, secret belgian κτλ. Κάθε μία από αυτές τις τεχνικές προσδίδει διαφορετικές ιδιότητες στο βιβλίο. Άλλη βοηθά τον τόμο να ανοίγει πιο εύκολα, άλλη τον κάνει πιο στιβαρό και άλλη είναι ιδιαιτέρως διακοσμητική. Προσωπικά λατρεύω τις τεχνικές με εκτεθειμένη ραφή ή/και ράχη, που επιτρέπουν σε αυτό το στάδιο της βιβλιοδεσίας να παραμένει ορατό. Όσο για τα υλικά, μου αρέσουν όλα, τόσο τα παραδοσιακά (περγαμηνή, δέρμα, ύφασμα, χαρτί) όσο και τα πιο σύγχρονα (όπως το πλέξιγκλας ή το λινόλεουμ). Αν και, όσο σκέφτομαι την ερώτησή σας, συνειδητοποιώ ότι το χαρτί επανέρχεται πιο συχνά στα πιο εικαστικά μου έργα.
- Πώς εμπνέεστε για νέα σχέδια ή έργα; Υπάρχουν συγκεκριμένες πηγές ή επιρροές που σας καθοδηγούν;
Παλαιότερα η βιβλιοδεσία ακολουθούσε διακοσμητικά τα σύγχρονά της εικαστικά ρεύματα. Στη σύγχρονη βιβλιοδεσία η προσέγγιση έχει εμπλακεί περισσότερο με την εικαστική απόδοση του τίτλου, του νοήματος, της αίσθησης ή κάποιας σημαντικής στιγμής του βιβλίου. Αυτό που καθοδηγεί τη δική μου δημιουργική διαδικασία είναι η προσωπική μου ανάγκη να συνεχίζω να μαθαίνω, να πειραματίζομαι και να παίζω με υφές, χρώματα, τεχνικές και υλικά. Μεγάλος σύμμαχος και σχολείο σε αυτό είναι το διαδίκτυο. Μπορώ ανά πάσα στιγμή να εμπνευστώ, να διερευνήσω, να «κλέψω» ιδέες και να συνδιαλλαγώ με άλλους δημιουργούς.
- Πώς εκφράζετε την προσωπική σας τέχνη και δημιουργία μέσα από τη βιβλιοδεσία;
Κάθε βιβλίο είναι ένα αντικείμενο που περνά πολλές ώρες στα χέρια του τεχνίτη. Ο χαρακτήρας του βιβλίου δεν φαίνεται μόνο από το περιεχόμενο του κειμένου, αλλά και από το χαρτί του, το πάχος του, την υφή του. Δημιουργείται μια σχέση και μέσα από αυτήν διαμορφώνονται οι επιλογές και οι δημιουργικές λεπτομέρειες. Αντίστοιχα, ο χαρακτήρας του βιβλιοδέτη αναδεικνύεται μέσα από το αποτέλεσμα των χεριών του. Αν η δική μου δημιουργική διάθεση είναι ανάλαφρη, πιθανότατα δεν θα την αφήσω να διοχετευτεί σε ένα βιβλίο του Καρυωτάκη, θα πρέπει να την προσαρμόσω. Κάποιες φορές επίσης θα επιτρέψω στον εαυτό μου να γίνει πιο γλαφυρός, αλλά συχνά θα επιλέξω τη διακριτικότητα και τον μινιμαλισμό. Η παράδοση και ο σεβασμός στο εκάστοτε αντικείμενο πάντα προέχουν, κι έτσι η ανάγκη για ανάλαφρη δημιουργία μπορεί να βρει διέξοδο σε σειρές σημειωματαρίων για τη βιτρίνα μου, με οτιδήποτε κατά καιρούς μπορεί να με εμπνεύσει. Ευτυχώς υπάρχουν πολλά παράλληλα πρότζεκτ στο εργαστήριο και καλύπτουν όλες σχεδόν τις εσωτερικές μου δημιουργικές φωνές.
- Ποια είναι η πιο ικανοποιητική πτυχή της εργασίας σας με πελάτες;
Πολλές φορές οι άνθρωποι φέρνουν στο εργαστήριο βιβλία με μεγάλη συναισθηματική αξία. Μπορεί να είναι ένα οικογενειακό βιβλίο, μια παλιά έκδοση που έχει περάσει από πολλές γενιές ή ένα αντικείμενο που συνδέεται με προσωπικές μνήμες. Η στιγμή που ένα αντικείμενο τέτοιας αξίας αφήνεται στα χέρια μου για αποκατάσταση ή φροντίδα δημιουργεί στιγμιαία έναν πολύ ιδιαίτερο δεσμό με τον πελάτη και μακροχρόνια μια σχέση εμπιστοσύνης. Εξίσου ενδιαφέρουσα είναι η διαδικασία όταν ένας πελάτης έρχεται με μια ιδέα και μέσα από τη συζήτηση αρχίζουμε να διαμορφώνουμε μαζί τη μορφή του αντικειμένου, την τεχνική και τα υλικά. Είναι η στιγμή που η σχέση γίνεται σχεδόν συνωμοτική και ο πελάτης μετατρέπεται σε συνεργάτη. Από τις πιο ικανοποιητικές στιγμές όμως της δουλειάς δεν είναι για μένα μια που βιώνω, αλλά μια που φαντάζομαι. Όταν το βιβλίο, συνεχίζοντας τη ζωή του, μπορεί -ακόμα και πολλά χρόνια αργότερα- να τραβηχτεί από το ράφι και να χαϊδευτεί από κάποιο στοργικό χέρι.
- Θεωρείτε πως οι παραδοσιακές τεχνικές βιβλιοδεσίας επηρεάζουν τη σύγχρονη πρακτική σας;
Η βιβλιοδεσία είναι μια τέχνη που αριθμεί περισσότερους από είκοσι αιώνες. Τρόποι να συνδεθούν ελεύθερα φύλλα σε ένα ενιαίο φορητό έργο, το βιβλίο, έχουν εφευρεθεί σε διάφορους τόπους. Οι τεχνικές είναι αναρίθμητες και συχνά «ανακαλύπτουμε» εκ νέου παλαιότερους τρόπους, που προσδίδουν μια φρέσκια ματιά χωρίς να παύουν να αποτελούν τη βάση της τέχνης. Για παράδειγμα, το βιβλίο τύπου ακορντεόν, που χρησιμοποιείται πολύ στους εικαστικούς κύκλους, ιστορείται στην Κίνα του 5ου αιώνα. Αυτή η μακρά παράδοση είναι το όχημα που μας φέρνει μέχρι το σήμερα και, προσθέτοντας τη μικρή προσωπική μας νότα, μας επιτρέπει να παραδώσουμε τη βιβλιοδεσία στο αύριο.
- Υπάρχουν άλλες τέχνες ή καλλιτεχνικές μορφές που σας εμπνέουν και επηρεάζουν τη δουλειά σας;
Προσωπικά έχω συχνά επηρεαστεί από τα χόμπι μου. Όταν ασχολήθηκα με το χειροποίητο χυτό κόσμημα, έφτιαξα τα κλείστρα για κάποιο βιβλίο μου. Όταν έμαθα λίγο περισσότερα για την τέχνη της χαρακτικής, πειραματίστηκα με το λινόλεουμ ως υλικό κατασκευής εξωφύλλων. Όταν άρχισα να μαθαίνω για την τέχνη της μαρμαρόκολλας, δεν σταμάτησα να διακοσμώ χαρτιά για το δικό μου εργαστήριο αλλά και για άλλους δημιουργούς. Επίσης έχω συχνά αναζητήσει την έμπνευση στις συνεργασίες. Έχω βιβλιοδετήσει βιβλία για εκθέσεις καλλιτεχνικής βιβλιοδεσίας που δημιουργήθηκαν σε τιράζ δύο έως πέντε αντιτύπων από καλλιτέχνες. Έχω συνεργαστεί με φωτογράφους, εικαστικούς, κεραμίστες, γραφίστες και ερασιτέχνες συγγραφείς και αυτή υπήρξε μια πολύ δημιουργική "βοήθεια" που ζήτησα και έλαβα.
- Έχετε συνεργαστεί με καλλιτέχνες ή συγγραφείς; Ποια είναι η αξία αυτών των συνεργασιών για εσάς;
Το επάγγελμά μου είναι αρκετά μοναχικό. Ο κάθε πελάτης φέρνει μια νέα πνοή στο εργαστήριο. Όταν ο άνθρωπος με τον οποίο θα συνεργαστώ είναι φύσει και θέσει δημιουργικός, τότε περιμένω με ανυπομονησία μικρές εκρήξεις, παραγωγικό brainstorming και έναν διάλογο που θα μας πάει όλους λίγο πιο κάτω. Σε αυτές τις περιπτώσεις το βιβλίο παύει να είναι απλώς ένα αντικείμενο βιβλιοδεσίας και γίνεται αποτέλεσμα μιας μικρής συλλογικής δημιουργίας.
- Ποιο είναι το πιο μοναδικό ή αξέχαστο έργο που έχετε δημιουργήσει; Γιατί έχει ξεχωρίσει για εσάς;
Ένα από τα έργα που έχουν ξεχωρίσει περισσότερο για μένα είναι η βιβλιοδεσία του βιβλίου Tomas Tranströmer, Τα ποιήματα, σε μετάφραση Βασίλη Παπαγεωργίου, από τις εκδόσεις Printa. Το έργο δημιουργήθηκε για την έβδομη έκθεση καλλιτεχνικής βιβλιοδεσίας του Nobel Museum σε συνεργασία με τη Swedish Bookbinders Guild, αφιερωμένη στον Νομπελίστα ποιητή Τούμας Τράνστρεμερ. Η έμπνευση προήλθε από την πρώτη στροφή του ποιήματος «Ανάπαυλα τον Ιούλιο», όπου ο άνθρωπος που είναι ξαπλωμένος κάτω από τα δέντρα μοιάζει να διαχέεται μέσα στα κλωνάρια τους. Ο στίχος συνάντησε τη δική μου συνήθεια να φωτογραφίζω φυλλωσιές κοιτώντας προς τα πάνω και έτσι γεννήθηκε η ιδέα της βιβλιοδεσίας. Το έργο συνδυάζει λινόλεουμ και δέρμα, με ραφή σε φυσικά εξογκωμένα νεύρα που σχηματίζουν κλαδιά, ενώ η επιφάνεια των πινακίδων σκαλίστηκε και επενδύθηκε ώστε να αποδοθεί η αίσθηση της κίνησης των φυλλωσιών. Ως τεχνική στάθηκε αρκετά πειραματική για μένα και μου έδωσε την ευχαρίστηση μιας σχετικής πρωτοπορίας, καθώς δεν έχω συναντήσει ξανά να χρησιμοποιείται ο συνδυασμός λινόλεουμ και δέρματος με αυτόν τον τρόπο. Αυτό όμως που κάνει το βιβλίο πραγματικά ξεχωριστό για μένα είναι η ανταπόκριση που έχει λάβει από τον κόσμο. Προτάσεις αγοράς από μεταφραστές του έργου, σχόλια για το πόσο κοντά στη φύση της Βαλτικής μοιάζει η αισθητική του βιβλίου, αντιδράσεις στα κοινωνικά δίκτυα κάθε φορά που το παρουσιάζω και άνθρωποι που κοντοστέκονται μπροστά του στη βιτρίνα. Αυτή η ευρεία αποδοχή είναι μοναδική εμπειρία και αίσθηση για τον δημιουργό, που καταφέρνει να “μιλήσει στην καρδιά” σε ευρύ κοινό.
- Πώς πιστεύετε ότι θα εξελιχθεί η τέχνη της βιβλιοδεσίας στα επόμενα χρόνια;
Η βιβλιοδεσία στην Ελλάδα έχει αλλάξει πολύ τα τελευταία δέκα χρόνια. Από τη μία πλευρά έχουμε τις αντικειμενικές δυσκολίες σε επιχειρηματικό επίπεδο, όπως η οικονομική κρίση, η υγειονομική κρίση και γενικότερα οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι πολύ μικρές ατομικές επιχειρήσεις. Από την άλλη, η έλλειψη επίσημης σχολής και κρατικού ενδιαφέροντος, καθώς και η γήρανση του μικρού πληθυσμού των τεχνιτών, καθιστούν τη βιβλιοδεσία μια παραδοσιακή τέχνη σε κίνδυνο. Μιλώντας όμως και πάλι στη γλώσσα της αγοράς, η ανάγκη που καλύπτουν τα εργαστήριά μας συνεχίζει να υπάρχει. Πιστεύω πως αν καταφέρουμε, με διορθωτικές κινήσεις, να φέρουμε νέο κόσμο στην τέχνη μας, θα μπορέσουμε να διατηρήσουμε τεχνογνωσία αιώνων και να επανασυστήσουμε τη βιβλιοδεσία. Αυτό θα είναι και το πρώτο απαραίτητο βήμα προς οποιοδήποτε μέλλον.
- Ποια είναι η σημασία του βιβλίου στη σύγχρονη κοινωνία, κατά τη γνώμη σας;
Με την ψηφιακή ανάγνωση να έχει εξαπλωθεί περισσότερο από ποτέ, το φυσικό βιβλίο γίνεται ένα αντικείμενο που μας επαναφέρει σε επαφή με την υλικότητα. Γίνεται, ίσως, πιο φετίχ από ποτέ και φτάνει να θεωρείται μια εμπειρία, όπως για παράδειγμα στα Silent Book Clubs. Ταυτόχρονα απαιτεί κάτι που πολλοί από εμάς χάνουμε στην καθημερινότητά μας: τη δυνατότητα συγκέντρωσης και τη δέσμευση μαζί του για εύλογο χρόνο. Για ανθρώπους της γενιάς μας δεν θα πάψει ποτέ να είναι σύντροφος, παράθυρο στον κόσμο, κρυφοκοίταγμα στο μυαλό του συγγραφέα. Βλέπω πως τα παιδιά φίλων που αγαπούν το βιβλίο του αναγνωρίζουν τις ίδιες αξίες· δεν τους φαίνεται κάτι ανούσιο, περιττό ή ξεπερασμένο. Και όσο θα υπάρχουν άνθρωποι που αναζητούν αυτή τη σχέση με το βιβλίο, θα υπάρχει λόγος να συνεχίζουμε να το φτιάχνουμε και να το φροντίζουμε.
- Πώς πιστεύετε ότι η ανάπτυξη νέων τεχνολογιών (όπως η 3D εκτύπωση) μπορεί να επηρεάσει τη βιβλιοδεσία;
Η βιβλιοδεσία είναι μια τέχνη που έχει αναπτυχθεί και εξελιχθεί μαζί με τις μεταβολές της τεχνολογίας. Με τη βιομηχανική επανάσταση και την ανάγκη για μεγάλα τιράζ, η βιομηχανοποίηση της τέχνης επέφερε αλλαγές και νέες ιδέες συμπαρασύροντας και τα καλλιτεχνικά και χειροποίητα εργαστήρια. Ακόμη και σήμερα, ειδικά στον χώρο της παραγωγής παιδικού βιβλίου, η τεχνολογία είναι πανταχού παρούσα: κοπές με λέιζερ, εφαρμογή πρωτότυπων υλικών, μελάνια που φωσφορίζουν ή αναδύουν αρώματα είναι μερικές μόνο περιπτώσεις που μου έρχονται στο μυαλό. Προσωπικά δεν έχω κάνει ακόμη κάποιο τέτοιο άλμα, αλλά είμαι ανοιχτή σε όποιον αναγνώστη/ δημιουργό θελήσει να συνεργαστεί μαζί μου για ένα τέτοιο πρότζεκτ. Ανεβάζω τα μανίκια και είμαι έτοιμη!
- Πώς επηρεάζει τη δουλειά σας η ψηφιακή εποχή; Ποιες προσαρμογές έχετε κάνει για να παραμείνετε σχετικοί;
Νομίζω πως για όλους τους χειροτέχνες η ψηφιακή εποχή έφερε περισσότερο κόσμο από ποτέ στα εργαστήριά τους. Με ένα κλικ το κοινό μπορεί να «μπει» στο εργαστήριό μου, να συνομιλήσει μαζί μου, να δει τις διαδικασίες, τον κόπο, το στυλ αλλά και τις επιλογές σε υλικά και ύφος. Οι προσαρμογές που απαιτούνται είναι πολλές. Μαθαίνεις να φωτογραφίζεις, να βιντεοσκοπείς το αντικείμενο ή τον εαυτό σου, ψάχνεις το σωστό φως, τα εμπνευσμένα κείμενα, το κατάλληλο κοινό, κοιτάς στατιστικές, θωρακίζεσαι με δεξιότητες που δεν είχες πριν και ξαφνικά βρίσκεσαι να αναπτύσσεις επιχειρηματική στρατηγική. Κάπως έτσι φλερτάρεις με επαγγέλματα που ποτέ δεν φανταζόσουν, όπως social media manager ή content creator. Η ίδια όμως ψηφιακή εποχή μου προσφέρει και πολλά δωρεάν εργαλεία γνώσης και συμβουλευτικής για όλα αυτά τα θέματα. Νιώθω λοιπόν πολύ τυχερή που μπορώ να τα αντιμετωπίζω ως ενδιαφέρουσες δημιουργικές προκλήσεις και, σε έναν βαθμό, ακόμη και σαν χόμπι.
- Ποια είναι η κύρια θεματολογία των σεμιναρίων που προσφέρετε;
Στο εργαστήριό μου υπάρχουν πολλές διαφορετικές επιλογές σεμιναρίων. Προσφέρω κύκλους διάρκειας ενός έως τριών μηνών, όπου μαθαίνουμε σε βάθος μια τεχνική, όπως δερματόδετη, πανόδετη ή βυζαντινή βιβλιοδεσία. Υπάρχουν επίσης τα summer schools. Φέτος τρεις εβδομάδες του Ιουνίου είναι αφιερωμένες διαδοχικά στη διακόσμηση εξωφύλλου, στη διακόσμηση χαρτιών και στις βιβλιοδεσίες χωρίς κόλλα. Επιπρόσθετα προσφέρω αυτοτελή τρίωρα σεμινάρια σχεδόν κάθε Σάββατο, όπου μαθαίνουμε μια σύντομη τεχνική και παράγουμε ένα αντικείμενο. Όλες αυτές οι επιλογές μπορούν επίσης να δοθούν ως ιδιαίτερα μαθήματα, προσαρμοσμένα στις ανάγκες και στους χρόνους του συμμετέχοντα. Αγαπημένη ενότητα είναι διαχρονικά τα οικογενειακά σεμινάρια, που πραγματοποιούνται όλο τον χρόνο αλλά κορυφώνονται την περίοδο των γιορτών. Είναι μιάμιση ώρα όπου γονείς και παιδιά, παππούδες, νονές, θείοι, ξαδέρφια και γειτονόπουλα επιδίδονται σε δημιουργικές βιβλιοδετικές εξερευνήσεις. Τέλος, τα σεμινάρια απευθύνονται και σε εταιρείες για δράσεις team building, αλλά και σε νομάδες και τουρίστες που βρίσκονται στην Αθήνα. Εκπαιδευτικά προγράμματα και ομιλίες γύρω από την τέχνη μου συμπληρώνουν την εκπαιδευτική δράση του εργαστηρίου.
- Μπορείτε να μας δώσετε περισσότερες πληροφορίες για κάποιο μελλοντικό σας σεμινάριο, σε περίπτωση που κάποιο άτομο θελήσει να συμμετάσχει σε αυτό;
Το πρόγραμμα των σεμιναρίων αλλάζει μέσα στη χρονιά όπως ανέφερα και πριν και περιλαμβάνει τόσο κύκλους μαθημάτων όσο και αυτοτελή εργαστήρια. Για παράδειγμα, κάθε καλοκαίρι οργανώνονται θεματικά summer schools, ενώ στη διάρκεια της χρονιάς πραγματοποιούνται τρίωρα σεμινάρια σχεδόν κάθε Σάββατο. Καθώς αυτή την περίοδο βρίσκεται υπό κατασκευή η νέα μου ιστοσελίδα, όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να στείλει μήνυμα στο
Ευχαριστούμε θερμά τη Θάλεια Μιχελάκη για τη συνέντευξη!