Γράφει η Ειρήνη Λουκίσα, @irinilou_born_to_read
Λίγα λόγια από τη συγγραφέα για τη συγγραφέα
Είμαι η Ελένη Παναγίδου. Γεννήθηκα στην Κύπρο το 1979 και κάπου ανάμεσα στη θάλασσα του νησιού όπου μεγάλωσα και στους δρόμους της Αθήνας όπου ζω σήμερα, άρχισα να συλλέγω λέξεις και ιστορίες. Ιστορίες αληθινές κι άλλες φτιαγμένες από φαντασία. Είμαι παντρεμένη και μητέρα πέντε παιδιών. Μια καθημερινότητα γεμάτη φωνές, ιστορίες και μικρές στιγμές που συχνά γίνονται η πρώτη ύλη για όσα γράφω.
Σπούδασα Ελληνική Φιλολογία στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και συνεχίζω το ταξίδι των λέξεων μέσα από το μεταπτυχιακό πρόγραμμα Δημιουργικής Γραφής στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο. Παράλληλα, έχω παρακολουθήσει πλήθος σεμιναρίων λογοτεχνικής γραφής και συγγραφής παραμυθιού, αναζητώντας συνεχώς νέους τρόπους να αφηγούμαι ιστορίες.
Διάφορα έργα μου έχουν συμπεριληφθεί σε συλλογικούς τόμους για παιδιά αλλά και για ενήλικες. Το ποίημά μου "Αίμα Ελληνικόν" τιμήθηκε με έπαινο από την Ένωση Λογοτεχνών Βορείου Ελλάδος, ενώ το ποίημα "Κεφαλονιά" έλαβε έπαινο από το Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη στον ποιητικό διαγωνισμό με θέμα τα λιμάνια της Μεσογείου.
Από τις Εκδόσεις Διάνοια έχουν εκδοθεί δύο παιδικά βιβλία μου με τίτλους "Η κυρία Ευγενία και το βάζο της ευγένειας" και "Γιατί το 'σκασες μπαλίτσα;". Από τις Εκδόσεις Μελτέμι κυκλοφορούν τα παιδικά βιβλία "Ο κύριος Δενμπορώ" , η χριστουγεννιάτικη συνέχειά του "Δεν μπορώ τα Χριστούγεννα", καθώς και το βιβλίο ύμνος στις μαμάδες "Εσύ δεν είσαι άνθρωπος, είσαι η μαμά μου".
Για μένα η γραφή δεν είναι απλώς μια δημιουργική διαδικασία. Είναι τρόπος να ανασαίνω, να παρατηρώ τον κόσμο και να μοιράζομαι ιστορίες που γεννιούνται από τη ζωή, τη φαντασία και την ανάγκη να επικοινωνώ μέσα από τις λέξεις! Όσον αφορά στις παιδικές ιστορίες; Πιστεύω πως κάθε μία είναι ένας σπόρος: αν τον φυτέψεις σωστά, μπορεί να ανθίσει στην καρδιά ενός παιδιού!
Αγαπητή Ελένη, έχεις ξεκινήσει από νωρίς τη διαδρομή της συγγραφής. Τι ήταν αυτό που σε ώθησε σε αυτή την πορεία;
Η συγγραφή μπήκε στη ζωή μου πολύ νωρίς, όχι ως επιλογή, αλλά ως ανάγκη. Ήταν ο τρόπος μου να δώσω φωνή σε όσα ένιωθα και δεν ήξερα πώς να πω. Από μικρή ένιωθα ότι μέσα μου υπήρχαν ιστορίες που ζητούσαν να βγουν, σαν να μην μου ανήκαν απόλυτα, αλλά να με διάλεγαν εκείνες για να ειπωθούν. Και όσο μεγάλωνα, αυτή η ανάγκη γινόταν πιο έντονη, πιο απαιτητική. Δεν με ώθησε μόνο η αγάπη για τη γραφή. Με ώθησε η ανάγκη να καταλάβω, να αντέξω, να μετατρέψω το συναίσθημα σε κάτι ζωντανό. Η συγγραφή για μένα είναι πράξη δύναμης. Είναι ο τρόπος να στέκομαι απέναντι στη ζωή και να της λέω: “σε βλέπω, σε νιώθω και θα σε κάνω ιστορία”.
Έχεις ασχοληθεί και με την ποίηση. Πόσο διαφορετικό είναι να γράφεις ποιήματα από τη συγγραφή διηγημάτων;
Η ποίηση και το διήγημα είναι δύο διαφορετικοί τρόποι να φτάσεις στην ίδια αλήθεια. Η ποίηση είναι πιο γυμνή. Δεν σου επιτρέπει να κρυφτείς. Είναι στιγμιαία, σχεδόν εκρηκτική. Γεννιέται από ένα συναίσθημα που δεν αντέχει να περιμένει. Είναι σαν μια ανάσα που αν δεν την αφήσεις να βγει, θα σε πνίξει. Το διήγημα, αντίθετα, θέλει χρόνο. Θέλει να καθίσεις με τον εαυτό σου, να τον ακούσεις, να τον ξεδιπλώσεις. Εκεί δεν το εκφράζεις μόνο το συναίσθημα. Το κατανοείς, το χτίζεις, του δίνεις χώρο να υπάρξει.Για μένα, η ποίηση είναι η φλόγα και το διήγημα η φωτιά που μένει. Και τα δύο, όμως, έχουν την ίδια ρίζα: την ανάγκη να πεις την αλήθεια σου, όσο δύσκολη κι αν είναι.
Γράφεις και παιδικά βιβλία. Είναι δύσκολο να γράφεις για παιδιά; Ποια είναι η πρόκληση που θέτει αυτό το είδος;
Γράφω κυρίως παιδικά βιβλία. Το να γράφεις για παιδιά είναι ίσως από τα πιο απαιτητικά πράγματα, ακριβώς γιατί τα παιδιά δεν συγχωρούν εύκολα την ανειλικρίνεια. Δεν είναι δύσκολο με την έννοια του τεχνικού μέρους. Είναι δύσκολο γιατί σε καλεί να επιστρέψεις σε μια καθαρότητα που ως ενήλικες συχνά έχουμε χάσει. Πρέπει να είσαι αληθινός, άμεσος, χωρίς περιττά στολίδια. Η μεγαλύτερη πρόκληση είναι να μιλήσεις απλά, χωρίς να είσαι απλοϊκός. Να αγγίξεις βαθιά, χωρίς να βαραίνεις. Να δημιουργήσεις έναν κόσμο που να χωράει το όνειρο, αλλά και την αλήθεια. Για μένα, το παιδικό βιβλίο είναι μια πράξη ευθύνης. Γιατί ξέρεις ότι μπορεί να γίνεις μια φωνή μέσα στο μυαλό ενός παιδιού. Και αυτή η φωνή πρέπει να του λέει ότι μπορεί, ότι αξίζει, ότι ο κόσμος, όσο δύσκολος κι αν είναι, έχει χώρο για το φως του.
Έχεις κάποια “συνταγή” για τη συγγραφή των παιδικών βιβλίων ή κάποια συμβουλή για όσους θέλουν να ασχοληθούν με το είδος;
Δεν πιστεύω ότι υπάρχει “συνταγή” στη συγγραφή και ειδικά στα παιδικά βιβλία. Αν υπήρχε, θα χάναμε όλη τη μαγεία. Αν θα έδινα όμως μια συμβουλή, θα ήταν αυτή: να θυμηθούν ποιοι ήταν πριν μάθουν να φοβούνται. Να πλησιάσουν το παιδί μέσα τους, όχι σαν ανάμνηση, αλλά σαν ζωντανή φωνή.
Τα παιδιά καταλαβαίνουν τα πάντα. Νιώθουν την αλήθεια πίσω από τις λέξεις. Οπότε δεν χρειάζεται να προσπαθήσεις να τα εντυπωσιάσεις, χρειάζεται να είσαι ειλικρινής. Και κάτι ακόμη που θεωρώ πολύ σημαντικό είναι να μην υποτιμάς ποτέ τον μικρό αναγνώστη. Μπορεί να είναι μικρός σε ηλικία, αλλά είναι τεράστιος σε αντίληψη και συναίσθημα.
Κάθε παιδικό βιβλίο είναι μια γέφυρα. Αν καταφέρεις να τη χτίσεις με αλήθεια, τότε το παιδί θα περάσει απέναντι και ίσως πάρει μαζί του κάτι που θα το ακολουθεί για πάντα.
Είσαι μητέρα πέντε παιδιών. Τα παιδιά σε οδήγησαν να ασχοληθείς με το παιδικό βιβλίο;
Τα παιδιά μου δεν ήταν απλώς μια αφορμή αλλά ένας καθρέφτης. Μέσα από εκείνα ξαναείδα τον κόσμο από την αρχή. Την απορία, τη χαρά, τον φόβο, την ανάγκη για ασφάλεια και αγάπη, όλα όσα πολλές φορές ως ενήλικες ξεχνάμε ή προσπερνάμε. Δεν μπορώ να πω ότι με “οδήγησαν” στο παιδικό βιβλίο. Με έφεραν πιο κοντά σε αυτό που ήδη υπήρχε μέσα μου. Μου θύμισαν γιατί αξίζει να γράφεις για παιδιά. Κάθε ιστορία που γράφω κουβαλάει κάτι από εκείνα, μια φράση, ένα βλέμμα, μια σιωπή. Και ταυτόχρονα κουβαλάει και τη δική μου ευθύνη απέναντί τους. Γιατί όταν είσαι μητέρα, δεν γράφεις απλώς ιστορίες. Γράφεις λέξεις που κάποτε μπορεί να γίνουν σκέψη, παρηγοριά ή δύναμη για ένα παιδί. Και αυτό αλλάζει τα πάντα.
Τα παιδιά σου είναι και αναγνώστες σου;
Ναι, είναι οι πρώτοι μου αναγνώστες και οι πιο ειλικρινείς και αυστηροί ταυτόχρονα. Αν κάτι δεν τους αγγίξει, θα το καταλάβω αμέσως. Και αυτή η αλήθεια τους είναι πολύτιμη για μένα, γιατί με κρατάει σε εγρήγορση, με φέρνει πίσω στην ουσία. Ταυτόχρονα, όμως, δεν γράφω για να τους αρέσω. Γράφω για να είμαι αληθινή. Και κάπου εκεί, όταν η αλήθεια συναντά την καρδιά τους, ξέρω ότι η ιστορία έχει βρει τον δρόμο της. Υπάρχουν στιγμές που τους διαβάζω κάτι και βλέπω στα μάτια τους εκείνη τη σιωπηλή σύνδεση… Και τότε καταλαβαίνω πως αυτό που γράφτηκε δεν είναι απλώς λέξεις. Είναι ένας τρόπος να συναντηθούμε. Όχι μόνο ως μητέρα και παιδιά, αλλά ως άνθρωποι.
Αποτελούν την πηγή της έμπνευσής σου για αυτές τις ιστορίες;
Τα παιδιά μου είναι σίγουρα μια βαθιά πηγή έμπνευσης, αλλά δεν είναι η μόνη. Είναι οι στιγμές τους, οι λέξεις τους, ο τρόπος που βλέπουν τον κόσμο χωρίς φίλτρα… Όλα αυτά με αγγίζουν και πολλές φορές γίνονται σπίθα για μια ιστορία. Όμως η έμπνευση δεν έρχεται μόνο από έξω. Έρχεται και από μέσα. Από όσα έχω υπάρξει, από όσα έχω φοβηθεί, από όσα ακόμα προσπαθώ να καταλάβω. Τα παιδιά μου, όμως, έχουν έναν μοναδικό τρόπο να μου θυμίζουν τι έχει σημασία. Να με φέρνουν πίσω στην ουσία, εκεί όπου οι ιστορίες δεν γράφονται για να εντυπωσιάσουν, αλλά για να ακουμπήσουν. Οπότε ναι! Είναι πηγή έμπνευσης. Αλλά περισσότερο από αυτό, είναι η πυξίδα μου. Αυτή που με κρατάει στην αλήθεια της κάθε ιστορίας.
Είναι αυστηροί κριτές;
Είναι οι πιο αυστηροί, αλλά και οι πιο δίκαιοι κριτές. Δεν θα αναλύσουν, δεν θα εξηγήσουν, δεν θα προσπαθήσουν να είναι ευγενικοί. Θα σου δείξουν αμέσως αν κάτι τους άγγιξε ή όχι. Και αυτή η καθαρότητα είναι ανεκτίμητη. Έχω μάθει να τους εμπιστεύομαι. Γιατί όταν ένα παιδί βαρεθεί, το δείχνει. Όταν συγκινηθεί, το ζει ολόκληρο. Δεν υπάρχει μέση κατάσταση. Και κάπως έτσι, μέσα από τη δική τους αλήθεια, μαθαίνω κι εγώ να γίνομαι πιο αυστηρή με τον εαυτό μου, όχι για να τελειοποιήσω κάτι, αλλά για να το κάνω πιο αληθινό. Οπότε ναι… είναι αυστηροί. Αλλά ακριβώς όπως πρέπει.
Όταν γράφεις ένα παιδικό βιβλίο, σκέφτεσαι ότι θέλεις να περάσεις κάποιο βασικό μήνυμα;
Δεν ξεκινώ ποτέ με στόχο να περάσω ένα μήνυμα, τουλάχιστον όχι με τη στενή έννοια. Αν ξεκινήσεις έτσι, υπάρχει ο κίνδυνος η ιστορία να γίνει διδασκαλία, και τα παιδιά το αντιλαμβάνονται αμέσως. Κλείνουν την πόρτα. Ξεκινώ από ένα συναίσθημα, μια ανάγκη, μια αλήθεια που θέλω να ακουμπήσω. Και μέσα από την ιστορία, αν είναι ειλικρινής, το “μήνυμα” βρίσκει μόνο του τον δρόμο του. Θεωρώ ότι το πιο σημαντικό δεν είναι να πω στο παιδί τι να σκεφτεί, αλλά να του δώσω χώρο να νιώσει. Να αναγνωρίσει κάτι δικό του μέσα στην ιστορία. Κι αν στο τέλος μείνει μια σκέψη, μια μικρή δύναμη, μια αίσθηση ότι δεν είμαι μόνος, τότε ναι, ίσως αυτό να είναι το πιο ουσιαστικό μήνυμα.
Είσαι παραμυθού τελικά;
Ναι, θεωρώ πως είμαι παραμυθού γιατί τελικά όλα όσα γράφω, είτε ποίηση είτε διηγήματα, κρύβουν μέσα τους ένα παραμύθι. Απλώς αλλάζει ο τρόπος που το αφήνεις να βγει προς τα έξω. Στο ποίημα, το παραμύθι εμφανίζεται σαν μια στιγμή, σαν μια εικόνα που αιωρείται στον αέρα, σαν μια ανάσα που ξαφνικά σε αγγίζει. Στο διήγημα, παίρνει μορφή, ζει μέσα στους χαρακτήρες, αναπνέει στον χρόνο και ξεδιπλώνεται σταδιακά. Αλλά σε κάθε περίπτωση, η ουσία είναι ίδια: να δώσεις στον αναγνώστη έναν μικρό κόσμο για να μπει, ένα φως που να τον αγγίζει, μια αλήθεια που να τον συνοδεύει. Και γι’ αυτό, ναι, είμαι παραμυθού. Γιατί κάθε λέξη που γράφω κουβαλάει μέσα της ένα μικρό θαύμα, ένα παραμύθι που περιμένει να ζήσει…
Σκοπεύεις να ασχοληθείς με κάποιο άλλο είδος;
Πιστεύω πως η συγγραφή είναι ένα ταξίδι χωρίς τελικό προορισμό. Κάθε είδος είναι μια διαφορετική γλώσσα, ένας διαφορετικός τρόπος να εκφράσεις σκέψεις, συναισθήματα, αλήθειες. Μπορεί να με δεις να πειραματίζομαι με μυθιστόρημα, με δοκίμιο, ίσως ακόμα και με κάτι εντελώς πειραματικό που δεν έχει ξαναγραφτεί. Το σημαντικό για μένα είναι να παραμείνω δημιουργική, να εξερευνώ, να ψάχνω νέους τρόπους για να αγγίξω τον αναγνώστη. Η καρδιά μου θέλει να δοκιμάζει, να παίζει, να ανακαλύπτει και η συγγραφή μου επιτρέπει να το κάνω σε κάθε σελίδα.
Θα ήθελες να μας αποκαλύψεις κάτι από τα μελλοντικά σου σχέδια;
Η αλήθεια είναι πως δεν ξέρω ακριβώς ποια είναι τα σχέδιά μου. Ό,τι σχεδιάζω, ακόμα και το πιο άμεσο, αλλάζει συνέχεια. Γίνονται τόσα πολλά ταυτόχρονα… Το ένα τελειώνει, το άλλο μένει ατελείωτο ή έρχεται κάτι καινούργιο και παίρνει διαφορετική μορφή. Οπότε δεν μπορώ να πω με σιγουριά τι θα ακολουθήσει. Το μόνο που ξέρω είναι ότι θα συνεχίσω να γράφω. Γιατί η συγγραφή είναι ο τρόπος μου να εκφράζομαι, να καταλαβαίνω τον εαυτό μου και τον κόσμο γύρω μου, και αυτό δεν θα σταματήσει ποτέ!