Λίγα λόγια για τη μεταφράστρια
Γεννήθηκα και μεγάλωσα στην Αθήνα. Τελείωσα το Τμήμα Φιλολογίας στο ΕΚΠΑ και συνέχισα τις σπουδές μου στην Κλασική Φιλολογία στα πανεπιστήμια Complutense και Autónoma της Μαδρίτης. Τα τελευταία χρόνια της διαμονής μου στην Ισπανία ξεκίνησα να ασχολούμαι με τον εκδοτικό χώρο και είχα την τύχη να δουλέψω σε ένα από τα ιστορικά βιβλιοπωλεία της χώρας, τη Librería Mujeres. Από το 2022 βρίσκομαι ξανά στην Αθήνα κι εργάζομαι στις εκδόσεις, ενώ από τις αρχές του 2024 έχω ενσωματωθεί στην ομάδα των εκδόσεων Carnívora, ως rights manager, μεταφράστρια κι επιμελήτρια. Έχω μεταφράσει τα τέσσερα παιδικά βιβλία της σειράς Τα παιχτρόνια, του Ισαάκ Παλμιόλα, για τις εκδόσεις Μίνωας, το Άγριο βιβλίο, του Χουάν Βιγιόρο, και το Δάχτυλο στη μύτη, της Πάουλα Μερλάν, για τις εκδόσεις Carnívora.
Πώς ξεκινήσατε να ασχολείστε με τη μετάφραση ισπανόφωνης λογοτεχνίας; Τι σας οδήγησε σε αυτή την εξειδίκευση;
Τόσο η λογοτεχνία όσο και η ισπανική γλώσσα μού άρεσαν από πάντα. Αν μιλήσουμε για ισπανόφωνη λογοτεχνία δε, με γοήτευε πολύ πριν σκεφτώ καν να μάθω ισπανικά, όταν στο σχολείο ανακάλυπτα τον μαγικό ρεαλισμό του Μάρκες και το πάθος της γραφής του Λόρκα. Κατά τη διάρκεια της παραμονής μου στην Ισπανία, γνώρισα καλύτερα και αγάπησα βαθιά την ισπανόφωνη λογοτεχνική παράδοση και παραγωγή. Με τη μετάφραση είχα ασχοληθεί στο επίπεδο της έρευνάς μου εκεί, δηλαδή σε μη επαγγελματικό επίπεδο και κατά κύριο λόγο αντίστροφα, από τα ελληνικά και τα αρχαία ελληνικά προς τα ισπανικά. Η πρώτη μου επαφή με μετάφραση λογοτεχνικού βιβλίου ήταν όταν μου δόθηκε η ευκαιρία, μέσα από τις εκδόσεις Μίνωας, να μεταφράσω μια σειρά παιδικών βιβλίων με αθλητική θεματολογία.
Ποια είναι η πιο απαιτητική πτυχή της μετάφρασης από τα ισπανικά στα ελληνικά; Υπάρχουν ιδιαιτερότητες που δυσκολεύουν τη μεταφορά των νοημάτων;
Θα έλεγα ίσως η προφορικότητα που συναντάται συχνά στη γραφή τους, κατ’ επέκταση και οι συχνές και κοφτές προτάσεις, οι επαναλήψεις. Θεωρώ, όμως, πως είναι στοιχεία που μπορούν να αφομοιωθούν στο ελληνικό κείμενο, να μεταφερθούν με κάποιες απαραίτητες προσαρμογές και να γίνουν κατανοητά στο πλαίσιο της κουλτούρας μας.
Ποια στοιχεία της ισπανόφωνης λογοτεχνίας σας εμπνέουν περισσότερο όταν δουλεύετε σε μια μετάφραση;
Έχει φοβερό ενδιαφέρον η προφορικότητα κι η αμεσότητα των ισπανόφωνων έργων. Είναι σαν να βρίσκεσαι σε έναν πολύ ζωντανό, ανοιχτό διάλογο με τον/ τη δημιουργό και τους χαρακτήρες, σαν να τους ακούς ή να τους βλέπεις. Και σ’ αυτόν τον διάλογο είναι που προσπαθείς να εντάξεις και τον αναγνώστη του μεταφρασμένου κειμένου, με σεβασμό στο ισπανικό ύφος και τη μεγαλύτερη δυνατή φυσικότητα στην ελληνική γλώσσα.
Ποια είναι η διαφορά στη μετάφραση βιβλίων για ενηλίκους σε σύγκριση με αυτά που απευθύνονται σε παιδιά;
Σε κάθε βιβλίο, κάθε είδους και ηλικίας, ακολουθείς τη γλώσσα και το ύφος του/ της εκάστοτε συγγραφέα, σε οδηγεί μόνο του. Στων ενηλίκων πρέπει σε ορισμένες περιπτώσεις να μελετήσεις την πιθανότητα να μπει μια υποσημείωση που να επεξηγεί ορισμένα ιστορικά/ πολιτισμικά κλπ. στοιχεία, ή μια εισαγωγή, ίσως. Στα παιδικά, όμως, πρέπει και να μπαίνεις όσο το δυνατόν περισσότερο στη θέση και το λεξιλόγιο του παιδιού. Παίζει ρόλο το βιβλίο, φυσικά, αλλά στην παιδική λογοτεχνία η απόδοση του νοήματος σε μια γλώσσα κι ένα στιλ που να μπορούν να γίνουν κατανοητά από τον μικρό αναγνώστη, σύμφωνα με τα ακούσματα και βιώματά του, είναι ό,τι πιο σημαντικό για να μπορέσει το παιδί να αγαπήσει κιόλας το βιβλίο. Νομίζω, επίσης, πως για τη μετάφραση ενός βιβλίου ενηλίκων θα συμβουλευτείς εξειδικευμένες σελίδες με ειδικό λεξιλόγιο· για τη μετάφραση ενός παιδικού, θα στραφείς σε γονείς και εκπαιδευτικούς… και στα ίδια τα παιδιά για feedback!
Ποια πιστεύετε ότι θα είναι η εξέλιξη στη μετάφραση παιδικών βιβλίων με την άνοδο της τεχνολογίας και των ψηφιακών εκδόσεων;
Πιστεύω και ελπίζω ότι η τεχνολογία θα συνεχίσει να προσφέρει εργαλεία στους μεταφραστές, μέσα για να τους διευκολύνει. Η ποιότητα του αποτελέσματος της δουλειάς επαγγελματιών του χώρου πάνω σε ένα προσεγμένο αποτέλεσμα, με δημιουργικότητα, προσοχή στο συγκείμενο, το υπόβαθρο, το ύφος, τον τόνο, μπορεί να ενισχυθεί με τη βοήθεια ορισμένων τεχνολογικών εξελίξεων, αλλά ποτέ να αντικατασταθεί από αυτές.
Πόσο παρεμβατική μπορεί να είναι η επιμέλεια ενός μεταφρασμένου κειμένου χωρίς να αλλοιώνει το ύφος του πρωτότυπου συγγραφέα;
Όταν πρόκειται για μετάφραση και όχι απόδοση, κατά τη γνώμη μου ελάχιστα παρεμβατική, με μοναδικό στόχο να έχει το τελικό κείμενο φυσικότητα και ροή στα ελληνικά. Ό,τι επιλογή έχει κάνει ο/ η συγγραφέας με κάποιον τρόπο επηρέασε το τελικό αποτέλεσμα της δημιουργίας του, κι αυτό είναι που θα πρέπει ιδανικά να παραλάβουν στα χέρια τους οι ομιλητές όλων των γλωσσών στις οποίες μεταφράστηκε το έργο.
Πώς επηρεάζει η φιλολογική σας κατάρτιση τον τρόπο που μεταφράζετε ή επιμελείστε ένα κείμενο; Σας δίνει μια πιο "αναλυτική ματιά" στη γλώσσα;
Πιο πολύ στην επιμέλεια παρά τη μετάφραση, σίγουρα. Στο μεταφρασμένο κείμενο πάντα υπάρχει χώρος για διορθώσεις και βελτίωση, θα πρέπει να περάσει από επιμέλεια, από τουλάχιστον ένα ακόμα ζευγάρι μάτια. Ως προς την επιμέλεια του κειμένου, πιστεύω ότι οι φιλολογικές σπουδές θέτουν καλές βάσεις μέσα από τη μελέτη της γλώσσας σε λογοτεχνικό και γλωσσολογικό επίπεδο. Αυτό που έχει, όμως, μεγαλύτερη σημασία είναι η διαρκής ενασχόληση με τη γλώσσα, η αντιμετώπισή της ως ζωντανό οργανισμό που εξελίσσεται διαρκώς, η ενημέρωση και η αναζήτηση των νέων κανόνων, δανείων, πρακτικών· αυτά γίνονται, φυσικά, κι εκτός φιλολογικών σπουδών, με γνώμονα την αγάπη για τη γλώσσα και τις δυνατότητές της.
Πιστεύετε ότι η γνώση της λογοτεχνικής θεωρίας μπορεί να βοηθήσει στη μετάφραση και την επιμέλεια; Αν ναι, με ποιον τρόπο;
Πιστεύω πως μπορεί να βοηθήσει αρκετά, γιατί προσφέρει σημαντικά εργαλεία για την κατανόηση και την επιλογή ορισμένων λογοτεχνικών στοιχείων στο πρωτότυπο και στη μεταφορά του σε άλλη γλώσσα. Το ύφος, το είδος, η συγκεκριμένη αισθητική και μορφή του κειμένου, ο ρυθμός του λόγου γίνονται έτσι περισσότερο αντιληπτά από τον μεταφραστή και τον επιμελητή, με αποτέλεσμα να μπορούν να αποδοθούν με ακρίβεια στο τελικό μεταφρασμένο κείμενο. Σημαντικό ρόλο νομίζω, επίσης, πως παίζει η λογοτεχνική θεωρία στο κομμάτι της διακειμενικότητας, στην κατανόηση των λογοτεχνικών και πολιτισμικών αναφορών του εκάστοτε έργου και του πλαισίου γραφής του συγγραφέα.
Υπάρχει κάποιος ισπανόφωνος συγγραφέας που σας έχει επηρεάσει βαθιά στην καριέρα σας;
Πάντοτε είχα μεγάλη αδυναμία στον Λόρκα, για αυτά που έγραφε, για αυτά που πρέσβευε, για αυτό που ήταν. Τα πρώτα χρόνια των σπουδών μου με ενδιέφεραν πολύ τα θεατρικά έργα και είχα κάνει κάποιες μελέτες για στοιχεία κλασικού θεάτρου και κουλτούρας στις δημιουργίες του. Ο λυρισμός, ο συμβολισμός, ο υπερρεαλισμός, ο συνδυασμός του μοντέρνου με το παραδοσιακό και τα τραγικά στοιχεία του έργου του έχουν αφήσει το στίγμα τους στη νεότερη Ισπανική λογοτεχνία.
Πώς βλέπετε την εξέλιξη της ισπανόφωνης λογοτεχνίας σήμερα; Πιστεύετε ότι οι νέες φωνές διαφέρουν από τους κλασικούς συγγραφείς;
Τα τελευταία χρόνια έχει δοθεί στην Ισπανόφωνη λογοτεχνία περισσότερος χώρος σε γυναικείες φωνές και έργα που χαρακτηρίζονται από ωμή γραφή και έντονη κοινωνική κριτική. Τα έργα τους επικεντρώνονται στις κοινωνικές ανισότητες, τη μετανάστευση, την κλιματική κρίση, τον φεμινισμό, το φύλο και την ταυτότητα. Τα ζητήματα που θίγουν, και ιδιαίτερα τα φεμινιστικά, έχουν εξαιρετική σημασία, καθώς δίνουν χώρο σε θέματα που για καιρό είτε αγνοούνταν είτε υποβαθμίζονταν στη δημόσια συζήτηση.
Τι περιλαμβάνουν τα μελλοντικά σας σχέδια;
Με τις εκδόσεις Carnívora έχουμε ετοιμάσει πολύ ωραίο πρόγραμμα για το 2025, μέσα στο οποίο, αν όλα πάνε καλά, θα εκδοθούν μερικές ακόμα μεταφράσεις μου. Από ενηλίκων, η μία θα είναι σε συνεργασία με την Ασπασία Καμπύλη, πάνω σε ένα έργο που μόλις έλαβε ένα πολύ σημαντικό βραβείο, μιας Μεξικάνας δημοσιογράφου, που ανυπομονούμε να ανακοινώσουμε. Η άλλη θα είναι επίσης Μεξικάνου συγγραφέα, του Χόρχε Κομενσάλ – φαίνεται η μετάφραση του Βιγιόρο ήταν η αρχή μιας σειράς μεξικανικών επιλογών μετάφρασης. Θα ακολουθήσουν και μερικά παιδικά. Εύχομαι αυτές οι μεταφράσεις να πάνε καλά και να έχω την ευκαιρία να συνεχίσω να μαθαίνω και να εξελίσσομαι στον κόσμο της μεταφρασμένης λογοτεχνίας.
Ευχαριστούμε θερμά τη Χριστίνα Φιλήμονος!
[Η συνέντευξη αυτή, όπως και άλλες Ελλήνων/Ελληνίδων μεταφραστών/μεταφραστριών, θα αποτελέσουν κομμάτι της ενότητας "Τέχνη Του Λόγου" στην ιστοσελίδα μας.
Αυτή η ενότητα θα περιέχει Συνεντεύξεις γενικότερα από τον χώρο του βιβλίου.
🧡📖
Όσον αφορά το κομμάτι των Ελληνίδων Μεταφραστριών, η ιδέα προήλθε από τις προσωπικές αναρτήσεις της Έλλης Μαρίας Μητσοπούλου @mimblewimble_elli και του σχετικού αφιερώματος της λέσχης @read_our_voices . Ευχαριστούμε πολύ για την ιδέα και την έμπνευση!! 🧡📖🧡]
Ροδαμάνθη Σοφικίτου, @greek_studyholic