Γράφει η Ροδαμάνθη Σοφικίτου, @greek_studyholic
Στον "παγκόσμιο ιστό των ιδεών", όπου οι άνθρωποι επικοινωνούν μέσα από ποικίλες γλώσσες, η τέχνη της μετάφρασης γίνεται το κλειδί για κατανόηση και σύνδεση μεταξύ τους.
Η Κατερίνα Νικήτα, μεταφράστρια με εξειδίκευση στην οπτικοακουστική μετάφραση και στον υποτιτλισμό, μάς μιλά στην παρούσα συνέντευξη για την τέχνη της.
“Έχω σπουδάσει ξένες γλώσσες και μετάφραση και ο δρόμος μου με έφερε - με μερικές ενδιάμεσες στάσεις στην Κέρκυρα, τη Γερμανία και το Μάντσεστερ - στο Λονδίνο όπου κατοικοεδρεύω τα τελευταία 8 χρόνια. Κατα τη διάρκεια των σπουδων μου εξειδικεύτηκα στην οπτικοακουστική μετάφραση και συγκεκριμένα στον υποτιτλισμό.
Εργάζομαι στον τομέα του localisation (ελληνιστί τοπικοποίηση), κυρίως σε εταιρείες που ασχολούνται με την γλωσσική και πολιτισμική προσαρμογή διαφημίσεων, οπτικοακουστικού υλικού, εφαρμογών, websites - οτιδήποτε μπορεί να παράξει ένα διεθνές brand που στη συνέχεια πρέπει να “ταξιδέψει” ανά τον κόσμο. Τα τελευταία δύο (;) χρόνια μαθαίνω συνέχεια νέα πράγματα καθώς ο τομέας μου αλλάζει δραματικά λόγω των εφαρμογών του ΑΙ και της ευρείας χρήσης της μηχανικής μετάφρασης.
Ταυτόχρονα διαβάζω πολύ και το 2022 ξεκίνησα την πορεία μου στον χώρο της λογοτεχνικής μετάφρασης, πολύ οργανικά, χτύπησα την (ηλεκτρονική) πόρτα πολλών εκδοτικών οίκων μέχρι κάποιος να μου ανοίξει. Κάπως έτσι ξεκίνησε η συνεργασία μου με τις εκδόσεις Ψυχογιός!
Έχω μεταφράσει τέσσερα ρομαντικά μυθιστορήματα μέχρι τώρα, την τριλογία των Dreamland Billionaires και το "Ραντεβού το Επόμενο Καλοκαίρι". Η συνομιλία μαζί τους ξεκίνησε με ένα αγγλικό βιβλίο που τους είχα προτείνει για μετάφραση εγώ, έκανα ένα τεστ μετάφρασης το οποίο δεν πέρασα, αλλά κράτησαν τα στοιχεία μου και επικοινώνησαν μαζί μου περίπου μισό χρόνο αργότερα για τη μετάφραση του πρώτου βιβλίου από την τριλογία. Δεδομένου ότι δεν ήξερα κόσμο στον χώρο του βιβλίου, αισθάνομαι ότι I kind of manifested that.”
Τι σε οδήγησε να ασχοληθείς με την μετάφραση και συγκεκριμένα με την οπτικοακουστική μετάφραση και τον υποτιτλισμό;
Χμ, θα ήθελα να απαντήσω κάτι ρομαντικό, αλλά στην πραγματικότητα ήταν η ανάγκη για μια πρακτική λύση! Ήμουν δεκαοκτώ, έπρεπε να κάνω μηχανογραφικό και δεν ήξερα τι ήθελα να κάνω. Η ενασχόληση με τις ξένες γλώσσες ήταν κάτι που απολάμβανα από μικρή οπότε η μετάφραση ήταν μια καλή "μέση" λύση: τα προγράμματα σπουδών περιλαμβάνουν περισσότερες από μια ξένες γλώσσες (σε αντίθεση με τα περισσότερα φιλολογικά τμήματα) και μαθήματα από διάφορες ειδικότητες οπότε σου προσφέρουν ένα ευρύ γνωστικό πεδίο για περαιτέρω διερεύνηση και ταυτόχρονα διέξοδους σε διαφορετικούς επαγγελματικούς τομείς και αντικείμενα, ακόμα και μέσα στον ίδιο τον χώρο της μετάφρασης. Το αρκετά γενικό προπτυχιακό που ολοκλήρωσα, μου δημιούργησε την επιθυμία να εξειδικευτώ, και έτσι προέκυψαν η οπτικοακουστική μετάφραση και ο υποτιτλισμός, κυρίως γιατί ήταν μια πολύ καθημερινή, πολύ απτή εφαρμογή της μετάφρασης, αλλά και ταυτόχρονα μια ενδιαφέρουσα δημιουργική πρόκληση.
Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετώπισες όταν μετακόμισες σε διαφορετικές χώρες (Κέρκυρα, Γερμανία, Μάντσεστερ, Λονδίνο) και πώς αυτές οι εμπειρίες επηρέασαν την καριέρα σου ως μεταφράστρια;
Τέσσερις εντελώς διαφορετικοί προορισμοί που με σημάδεψαν ο καθένας με τον δικό του τρόπο. Η Κέρκυρα, όπου πέρασα ένα χρόνο ως φοιτήτρια, ήταν η πρώτη γεύση ανεξαρτησίας και αυτονομίας. Με έμαθε πώς να φροντίζω τον εαυτό μου και πώς να οργανώνομαι σε μια φάση της ζωής μου που δεν υπήρχε πλέον το αυστηρό πρόγραμμα "σχολείο, φροντιστήριο, σπίτι". Στη Γερμανία δυσκολεύτηκα αρκετά με τη γλώσσα, όχι τόσο σε επίπεδο σπουδών, αλλά έκφρασης στην καθημερινότητά μου. Έγινα πιο εσωστρεφής, αν και καταλάβαινα τα πάντα, δυσκολευόμουν να εκφράσω ένα κομμάτι του εαυτού μου. Το προπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών που παρακολούθησα ήταν πολύ ευρύ: από γλωσσολογία, θεωρία της μετάφρασης και πρακτικά εργαστήρια μετάφρασης μέχρι Αμερικάνικη ιστορία, λογοτεχνική ανάλυση και αρχές προγραμματισμού. [Θυμάμαι χαρακτηριστικά ότι ο καθηγητής που μας δίδασκε ιατρική ορολογία ήταν ο διευθύνων γιατρός του τοπικού νοσοκομείου. Είχε καλέσει το τμήμα του εκεί και μας περιέγραφε τα συμπτώματα των ασθενών του για να βγάλουμε “διάγνωση”!]
Οπότε θα έλεγα ότι ήταν μια καλή αφετηρία για οποιονδήποτε αγαπάει και σπουδάζει ξένες γλώσσες γιατί τον βοηθάει να ανακαλύψει ποια επαγγελματική κατεύθυνση του ταιριάζει πραγματικά χωρίς να περιορίζεται στο αυστηρό πλαίσιο της μετάφρασης.
Στο Μάντσεστερ ήμουν κάπως περαστική, έζησα εκεί μόλις ένα χρόνο για το μεταπτυχιακό μου, αλλά πρόλαβα να το αγαπήσω πραγματικά. Το επέλεξα ακριβώς επειδή διέθετε ένα από τα πιο εξειδικευμένα προγράμματα μετάφρασης εκείνη την εποχή στην Αγγλία. Εκεί με κέρδισε ο υποτιτλισμός. Στο μυαλό μου ήταν ένα αντικείμενο εξίσου δημιουργικό με τη λογοτεχνική μετάφραση, αλλά μια πιο απτή, πιο πρακτική επιλογή από άποψη βιοπορισμού.
Στο Λονδίνο βρέθηκα, επειδή εδώ μπορούσα να βρω δουλειά στον τομέα μου. Αρχικά ο σκοπός μου ήταν να μαζέψω εργασιακή εμπειρία και να κάνω ξανά τα χαρτιά μου για τις πρακτικές των μεταφραστικών υπηρεσιών της ΕΕ. Νόμιζα ότι θα κάτσω μερικούς μήνες, ένα χρόνο το πολύ. Αλλά εδώ ήρθα σε επαφή με τη δημιουργική μετάφραση, το λεγόμενο transcreation, και ανακάλυψα έναν κόσμο πολύ πιο συναρπαστικό και δημιουργικό.
Πώς πιστεύεις ότι οι εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης και η μηχανική μετάφραση έχουν επηρεάσει τη δουλειά σου τα τελευταία χρόνια;
Ο τομέας εξελίσσεται με ραγδαίους ρυθμούς τα τελευταία χρόνια, ειδικά από τη στιγμή που εμφανίστηκε το OpenAi και έπιασε τα creative και advertising industries στον ύπνο. Αξίζει να σημειωθεί, ωστόσο, ότι ο χώρος της μετάφρασης επωφελείται από τη μηχανική μάθηση και την τεχνητή νοημοσύνη εδώ και δεκαετίες μέσω της μηχανικής μετάφρασης. Το συναρπαστικό της υπόθεσης (ή η ειρωνεία, ανάλογα με το πώς το βλέπει κανείς) είναι ότι μέχρι πριν από μερικά χρόνια οι πελάτες των απανταχού agencies δεν ήθελαν ούτε να ακούσουν για μηχανική μετάφραση, ενώ τώρα θέλουν να την χρησιμοποιήσουν παντού.
Οπότε ο δικός μου ρόλος είναι να κατανοήσω τις πραγματικές ανάγκες του πελάτη με βάση το υλικό ή το κείμενο που πρέπει να μεταφραστεί και να τον καθοδηγήσω σχετικά με το αν οι εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης είναι η σωστή λύση για εκείνον. Υπάρχει πολύς ενθουσιασμός και βαβούρα γύρω από το θέμα, αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι πρόκειται γενικότερα για έναν τομέα “νήπιο”, του οποίου τις δυνατότητες και εφαρμογές δεν έχουμε εξερευνήσει ακόμα πλήρως.
Όσον αφορά τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα γενικότερα, πιστεύω τα εξής: από τη μία, διογκώνεται δραματικά το περιεχόμενο (το content κοινώς) που παράγεται, οπότε αντίστοιχα αυξάνεται και η ανάγκη για μεταφράσεις, και από την άλλη, θα αρχίσουμε να χρησιμοποιούμε τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα για να παράγουμε κείμενα απευθείας στη γλώσσα-στόχο, βγάζοντας στην "απέξω" τη lingua franca αγγλική που συνήθως αποτελεί τη γλώσσα-πηγή της μετάφρασης και μαζί ένα σημαντικό κομμάτι της μεταφραστικής παραγωγής.
Ποιο είναι το αγαπημένο σου μέρος της διαδικασίας της λογοτεχνικής μετάφρασης και τι βρίσκεις πιο προκλητικό στη μετάφραση ρομαντικών μυθιστορημάτων;
Η λογοτεχνική μετάφραση είναι το μεράκι μου και συνάμα μια ξεκάθαρη εκδήλωση της ματαιοδοξίας μου! Η ικανοποίηση που παίρνω απ’ το να ανοίγω τα βιβλία και να βλέπω το όνομα μου δεν συγκρίνεται με καμία άλλη αίσθηση. Συνδυάζει τη δημιουργική έκφραση με μια τεράστια αίσθηση ευθύνης προς την συγγραφέα του βιβλίου αλλά και το αναγνωστικό κοινό στην Ελλάδα. Είναι μια διαρκής συζήτηση με τον εαυτό μου για όλα όσα θα μπορούσαν να γίνουν διαφορετικά, αλλά και μια άσκηση εμπιστοσύνης στις αποφάσεις μου κατά τη διάρκεια της μετάφρασης.
Η μεγαλύτερη πρόκληση για μένα είναι οι πολιτισμικές ιδιαιτερότητες - πώς μεταφράζεις μια αναφορά ή μια συνυποδήλωση που είναι οικεία στο αμερικανικό κοινό, αλλά θα περάσει απαρατήρητη στο ελληνικό; Θέλω να εισάγω μια σημείωση του μεταφραστή που θα πιάσει μισή σελίδα και θα δώσει στους αναγνώστες το απαραίτητο συγκείμενο για να την καταλάβουν, αλλά θα διακόψει τη ροή του κειμένου και την αναγνωστική εμπειρία; Κάπως σαν διάλειμμα για διαφημίσεις στη μέση μιας δραματικής σκηνής! Επίσης, μια Αμερικανιά μπορεί να ξενίσει τους αναγνώστες εξίσου πολύ με ένα πολύ ελληνικό σημείο αναφοράς.
Τι διαφορές παρατηρείς μεταξύ της μετάφρασης λογοτεχνικών κειμένων και της μετάφρασης διαφημιστικού ή οπτικοακουστικού υλικού;
Στο χώρο της διαφήμισης βασιλεύει το brand identity, οπότε η μετάφραση πρέπει πάντα να ακολουθεί την ορολογία, τον τρόπο έκφρασης και το στυλ που έχει ήδη το κάθε brand με συνέπεια και σταθερότητα, οπότε υπάρχει λιγότερος χώρος για προσωπική έκφραση και ελευθερία σχετικά με το πώς θα ερμηνεύσεις κάτι. Συνήθως υπάρχει μια σύντομη περιγραφή που αναλύει ακριβώς ποιο είναι το σκεπτικό πίσω από ένα διαφημιστικό κείμενο, γιατί έγιναν συγκεκριμένες επιλογές στη δομή ή στην επιλογή των λέξεων στο (συνήθως) αγγλικό κείμενο, ποιο είναι το κοινό-στόχος, κλπ. Όχι ότι τα παραπάνω δεν ισχύουν και στη λογοτεχνική μετάφραση αλλά προσωπικά βρίσκω ότι υπάρχει περισσότερη ελευθερία.
Υπάρχει κάποιο έργο ή πρότζεκτ που ονειρεύεσαι να αναλάβεις στο μέλλον;
Αγαπώ την Καναδή συγγραφέα Naomi Klein οπότε αν συνεχίσει να είναι εξίσου πολυγραφότατη στο μέλλον θα ήθελα πολύ να μεταφράσω ένα από τα βιβλία της. Γενικότερα, είμαι περίεργη για το πώς θα είναι η μετάφραση ενός μη λογοτεχνικού βιβλίου.
Τι είναι αυτό που σε γεμίζει αισιοδοξία για το μέλλον της λογοτεχνικής μετάφρασης, παρά τις προκλήσεις που φέρνει η τεχνολογία;
Ένα από τα θετικά της τεχνολογίας είναι ότι μπορούμε να επεξεργαστούμε μεγαλύτερους όγκους κειμένου με ταχύτερους ρυθμούς. Ελπίζω ότι αυτό θα συμβάλει στο να κάνει περιεχόμενο που μέχρι τώρα υπήρχε μόνο στα αγγλικά προσιτό σε περισσότερους ανθρώπους ανά τον κόσμο. Επίσης, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι χάρη στην τεχνολογία έχουμε κάνει συναρπαστική πρόοδο όσον αφορά την προσβασιμότητα ατόμων με αναπηρίες ή ειδικές ανάγκες σε οπτικοακουστικό υλικό.
Αν μπορούσες να δώσεις μια συμβουλή στον νεότερο εαυτό σου, όταν ξεκινούσες την καριέρα σου, ποια θα ήταν και πώς πιστεύεις ότι θα μπορούσε να εμπνεύσει άλλους νέους μεταφραστές;
Αν γύριζα τον χρόνο πίσω με τις γνώσεις που έχω τώρα, θα επέλεγα να εξειδικευτώ στην τεχνολογία της μετάφρασης και στην υπολογιστική γλωσσολογία. Επίσης, τα πρώτα χρόνια της καριέρας μου κουβάλαγα πολύ το λεγόμενο impostor syndrome, το “σύνδρομο του απατεώνα”. Οπότε, κι ας ακουστεί κλισέ, θα τονίσω πόσο σημαντικό είναι να πιστεύουμε στην αξία της δουλειάς μας και στις γνώσεις μας. Όχι μόνο από άποψη αυτοπεποίθησης, αλλά για πρακτικούς λόγους, π.χ. όταν διαπραγματευόμαστε μια αμοιβή, τους όρους μιας συνεργασίας, κλπ.
Τέλος, τι συμβουλές θα έδινες σε κάποιον που ενδιαφέρεται να ξεκινήσει μια καριέρα στη λογοτεχνική ή την οπτικοακουστική μετάφραση;
Γενικά θα έλεγα ότι όποιος θέλει να ασχοληθεί με τη μετάφραση θα πρέπει να είναι έτοιμος/η να ασχοληθεί με πολλά διαφορετικά αντικείμενα και υπηρεσίες - να βρει την ισορροπία μεταξύ specialist και generalist - και να έχει μονίμως τα μάτια και τα αυτιά του/της ανοιχτά για να ξέρει τι ζητάει η αγορά. Για παράδειγμα, αυτή τη στιγμή υπάρχει αυξημένη ζήτηση για post-editors, δηλαδή άτομα που επιμελούνται μηχανικές μεταφράσεις. Νομίζω ότι στη μετάφραση, όπως και σε πολλά άλλους τομείς, αν θέλεις να επιβιώσεις πρέπει να είσαι κάπως χαμαιλέοντας. Να μη φοβάσαι την αλλαγή και - πολύ σημαντικό - τις τεχνολογικές εξελίξεις.
Όσον αφορά τη λογοτεχνική μετάφραση, επειδή η πορεία μου στον χώρο αυτό είναι κάπως ιδιόρρυθμη, θα μοιραστώ ένα ρητό που “ζει” σε ένα post-it note στο γραφείο μου τα τελευταία χρόνια: The braver I am, the luckier I get. Ακόμα κι αν οι πιθανότητες να συμβεί κάτι είναι λίγες, δεν έχουμε να χάσουμε κάτι αν προσπαθήσουμε.
Ευχαριστούμε πολύ την Κατερίνα Νικήτα για τη συνέντευξη!