Γράφει ο Γιάννης Παρίσης, @philognosia
Υπάρχει μία μάλλον ξεχασμένη σήμερα ταινία του Brian de Palma, με τον τίτλο "Body double" (1984, ελληνικός τίτλος "Διχασμένο κορμί"). Σε αυτή την ταινία, ο de Palma διασκεδάζει ο ίδιος και ταυτόχρονα ψυχαγωγεί τον θεατή, χτίζοντας μία αρκετά εξωφρενική πλοκή βασισμένη σε δυο πολύ σπουδαίες ταινίες του Alfred Hitchcock: Rear Window (1954, "Σιωπηλός μάρτυς") Vertigo (1958, "Δεσμώτης του ιλίγγου"). Πράγματι, θα μπορούσαμε να γράψουμε πολλά για αυτόν τον κινηματογραφικό φόρο τιμής του de Palma στον μεγάλο μαιτρ του σασπένς αλλά αυτό θα γίνει σε κάποια άλλη ανάρτηση, διότι ήδη ο αναγνώστης αυτής της παραγράφου θα αναρωτιέται αν διαβάζει το σωστό κείμενο!
Δεκαέξι χρόνια πριν τον de Palma, το 1968, μέσα στα πρώτα σκληρά χρόνια της δικτατορίας και της λογοκρισίας, ο Μαρής αποφασίζει πρώτος να παίξει με τις δύο συγκεκριμένες δημιουργίες του Hitchcock, τις οποίες αναμφίβολα γνώριζε. Δημοσιεύει, λοιπόν, το αστυνομικό μυθιστόρημα "Μπούμεραγκ", σε συνέχειες στην εφημερίδα, όπως συνήθιζε (τρία χρόνια αργότερα, το 1971, το παιχνίδι με τις δύο αυτές ταινίες θα γίνει ακόμα πιο φανερό, στο μυθιστόρημα "Το καλοκαίρι του φόβου").
Πράγματι, όλη η πλοκή του έργου βασίζεται στην αρχή "ασυνήθιστα γεγονότα που συμβαίνουν σε έναν πολύ συνηθισμένο άνθρωπο", την οποία σε πολλές περιπτώσεις χρησιμοποίησε και ο ίδιος ο Μαρής (π.χ. στο μυθιστόρημα "Νυχτερινό τηλεφώνημα") αλλά και ο Hitchcock πριν από αυτόν. Επίσης, το λεγόμενο "στοιχείο πλοκής", δηλαδή το συμβάν που πυροδοτεί όλη την πλοκή του έργου είναι το εξής: ο ήρωας φτάνει στο ρετιρέ ενός γνωστού του, ο οποίος του υπόσχεται ωραίο θέαμα χάρη στη θέα από το μπαλκόνι του και στα ισχυρά στρατιωτικά κιάλια που έχει στην κατοχή του· παρά τους αρχικούς ενδοιασμούς του, ο ήρωας συμμετέχει στο παιχνίδι αλλά στη θέση του ωραίου θεάματος βλέπει – ή νομίζει ότι βλέπει – έναν φόνο σε κάποιο πολύ μακρινό παράθυρο! Η συγκεκριμένη σκηνή, στο πρώτο κιόλας κεφάλαιο του βιβλίου, μοιάζει τόσο με την αρχική σκηνή της ταινίας του de Palma, ώστε κάποιος θα μπορούσε να πιστέψει ότι ο Αμερικανός σκηνοθέτης είχε διαβάσει το μυθιστόρημα του Μαρή! Φυσικά, οι αναλογίες αυτές σχετίζονται με την κοινή οφειλή και των δύο στον Hitchcock.
Την επομένη, ο ήρωάς μας διαβάζει στις εφημερίδες για το έγκλημα που πιστεύει πως είδε και για τον ένοχο που έχει ήδη συλληφθεί, για τον οποίο σύντομα θα μάθει πως λογικά είναι αθώος. Από εκείνη τη στιγμή και μετά, μοναδικός στόχος του είναι να ανακαλύψει την αλήθεια. Δεν έχει να κερδίσει κάτι· αντιθέτως, διακινδυνεύει την επαγγελματική αλλά και την προσωπική του ζωή μόνο και μόνο γιατί στο τέλος πρέπει να λάμψει η αλήθεια! Και η αλήθεια θα λάμψει τελικά, μετά από πολλά ψέματα και πολλές λανθασμένες ερμηνείες, ώστε να υπάρχουν και οι πάντα απαραίτητες και ευπρόσδεκτες ανατροπές στην πλοκή.
Κατά τα άλλα, είναι ένα κλασικό αστυνομικό μυθιστόρημα της ώριμης περιόδου του Μαρή, με τους χαρακτήρες να χωρίζονται σε δύο βασικές κατηγορίες: από τη μία πλευρά οι κοινοί θνητοί, που είναι οι άνθρωποι του μόχθου, της γνώσης και συνήθως της τιμιότητας και της αγνότητας· και από την άλλη πλευρά, οι άνθρωποι της υψηλής κοινωνίας, του πλούτου και των επενδύσεων, με πολλές διασυνδέσεις στο εξωτερικό και πολλά ύποπτα μυστικά που δεν πρέπει να αποκαλυφθούν. Αυτό το απόλυτα μανιχαϊστικό σχήμα σπάει από μία ολιγοπρόσωπη τρίτη κατηγορία ανθρώπων, δηλαδή αυτών που κινούνται ανάμεσα στις δύο ομάδες, ανήκοντας ουσιαστικά στην πρώτη αλλά προσπαθώντας να αποκομίσουν οφέλη από τη δεύτερη, τύποι άλλοτε συμπαθείς και άλλοτε όχι. Γύρω από αυτούς κινείται, όπως πάντα, το αθηναϊκό πλήθος της εποχής, το οποίο μας μεταφέρει και την ανάλογη ατμόσφαιρα, που φυσικά έχει χαθεί ανεπιστρεπτί.
Η ικανότητα του Μαρή να συλλαμβάνει το πνεύμα της εποχής είναι απαράμιλλη και προφανώς σχετίζεται με την ιδιότητα του δημοσιογράφου που διατήρησε σε όλη του τη ζωή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα στο συγκεκριμένο μυθιστόρημα, το σχέδιο του ήρωα για έναν ολόκληρο τουριστικό οικισμό, το οποίο οι οικονομικά επιφανείς και οι μεγάλες εταιρείες βρίσκουν άκρως ενδιαφέρον. Αυτό ακριβώς ήταν και το όραμα των δικτατόρων (βρισκόμαστε στα 1968), να μεταβάλουν την Ελλάδα σε έναν απέραντο τουριστικό οικισμό για τους ξένους. Αυτό το όραμα ήθελαν, υποτίθεται, να υλοποιήσουν με τη βοήθεια ενός μέρους της τότε άρχουσας τάξης που ήταν φιλικά διακείμενο προς το καθεστώς και το χρηματοδοτούσαν αφειδώς με άφθονο κρατικό χρήμα (κάθε ομοιότητα ή αναλογία με το σήμερα είναι ασφαλώς συμπτωματική). Όλα αυτά, βέβαια, στο μυθιστόρημα εμφανίζονται με τέτοιο τρόπο, ώστε να μην κοπούν από τη λογοκρισία του καθεστώτος. Αλλά ο ενημερωμένος αναγνώστης τα αναγνώριζε εύκολα και τότε και τα αναγνωρίζει και τώρα.
Μειονέκτημα του μυθιστορήματος συνιστά η έκτασή του (436 σελίδες καθαρό κείμενο σε αυτή την έκδοση), που συνοδεύεται από αρκετές επαναλήψεις και σκηνές ή παραγράφους που τραβούν σε μάκρος χωρίς προφανή λόγο. Φυσικά, πρόκειται για χαρακτηριστικό γνώρισμα σχεδόν όλων των έργων που δημοσιεύονται σε συνέχειες ήδη από τον 19ο αιώνα (π.χ. στο συναντάμε και στα πιο εκτενή έργα του Παπαδιαμάντη ή και σε ευρωπαϊκά μυθιστορήματα), ενώ ισχύει ακόμα και σήμερα, για τις τηλεοπτικές σειρές με πολλά επεισόδια. Επομένως, δεν αποτελεί με κανένα τρόπο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του Μαρή.
Τελευταία παρατήρηση: είναι πολύ ενδιαφέρον που οι εκδόσεις "Άγρα", πέρα από τη γνωστή σε όλους καλαισθησία τους, όχι μόνο δίνουν προσοχή στη λεπτομέρεια όπως πάντα, αλλά κλείνουν και το μάτι στον ενημερωμένο αναγνώστη: η φωτογραφία με τα κιάλια στο εξώφυλλο παραπέμπει φυσικά στην πλοκή του Μαρή αλλά ολοφάνερα παραπέμπει και στον "Σιωπηλό μάρτυρα" του Hitchcock, όχι μόνο στην ταινία γενικά αλλά και στην αφίσα της! Συνεπώς, αυτό το ενδιαφέρον διακειμενικό παιχνίδι ξεκινά από το εξώφυλλο και συνεχίζεται σχεδόν ως τέλος του έργου. Καλή ανάγνωση!