Γράφει ο Γιάννης Παρίσης, @philognosia
Τρεις δεκαετίες παρά έναν χρόνο μετά το «Νυχτερινό δελτίο», ο αστυνόμος Χαρίτος έχει πια γίνει διευθυντής ασφαλείας Αττικής και το τμήμα ανθρωποκτονιών έχει στελεχωθεί με ανθρώπους του. Μαζί με τη σύζυγό του, την Αδριανή, έχουν μεγαλώσει, έχουν δει την κόρη τους να μεγαλώνει, να σπουδάζει, να παντρεύεται, να σταδιοδρομεί ως δικηγόρος και έχουν αποκτήσει εγγόνι. Όσο για Ζήση, τον παλιό αριστερό αγωνιστή που τώρα φροντίζει ένα άσυλο αστέγων, όχι μόνο διατηρεί την παράδοξη φιλία του με έναν αστυνομικό αλλά πλέον είναι οικογενειακός φίλος.
Ο Χαρίτος, λοιπόν, η φυσική προέκταση του επιθεωρητή Maigret (Simenon) και του αστυνόμου Μπέκα (Μαρής) στην εποχή μας, μαζί με τα γνωστά πρόσωπα σε όλους τους αναγνώστες του Μάρκαρη είναι και αυτή τη φορά οι βασικοί πρωταγωνιστές του μυθιστορήματος. Πλαισιώνονται, βέβαια, από τους υψηλά ιστάμενους αστυνομικούς, τον υπουργό προστασίας του πολίτη, τους δημοσιογράφους, τους αστυνομικούς του τμήματος ανθρωποκτονιών, τους μάρτυρες, τους υπόπτους. Όλοι αυτοί κινούνται στο γνωστό αθηναϊκό πλαίσιο, σε μια πρωτεύουσα σύγχρονη, σημερινή, που κι αυτή έχει αλλάξει πολύ, έπειτα από κρίση, μνημόνια, covid κ.ο.κ.
Μέσα στα χρόνια αυτά, άλλαξε βέβαια και ο ίδιος ο συγγραφέας και ο τρόπος γραφής του: οι σελίδες λιγόστεψαν, τα κεφάλαια έγιναν πιο σύντομα, το ίδιο και οι περίοδοι λόγου· συνολικά, ο ρυθμός έγινε πιο γρήγορος, σχεδόν λαχανιαστός, και το ύφος πιο απλό. Η κοινωνική διάσταση της πλοκής εξακολουθεί να υπάρχει αλλά σαφώς πιο υπαινικτικά, χωρίς ιδιαίτερη ανάλυση, όπως στα πρώτα βιβλία· αλλά και η ίδια η πλοκή είναι σαφώς απλούστερη, με την έννοια ότι ο αναγνώστης δεν χρειάζεται να καταβάλει μεγάλη προσπάθεια για να την παρακολουθήσει. Η όλη προσέγγιση είναι σαφώς πιο επιδερμική, χωρίς την εμβάθυνση του παρελθόντος.
Σε αντίθεση με τα παραπάνω, σταθερή έχει μείνει η ανάγκη του Χαρίτου να καταφεύγει στο λεξικό του Δημητράκου (αν και λιγότερο σε σχέση με το παρελθόν), όταν έχει ανάγκη από λίγη ηρεμία, προκειμένου να βάλει τις σκέψεις του σε τάξη. Εξίσου σταθερές και μερικές ασυνήθιστες χρήσεις της γλώσσας, όπως η έκφραση «παίρνω την ανάσα μου» που πάντα χρησιμοποιεί ο αφηγητής και πρωταγωνιστής Χαρίτος. Τα καθιερωμένα ακολουθεί και η πλοκή, με τους φόνους να διαδέχονται ο ένας τον άλλο, ενώ η αστυνομία αναζητά τον δράστη, αν και στα μισά περίπου του βιβλίου έχουμε μία ανατροπή εντελώς ασυνήθιστη, που πραγματικά εκπλήσσει τον αναγνώστη.
Λαμβάνοντας υπόψη όλα τα παραπάνω, λοιπόν, θα μπορούσε κάποιος – ειδικά ένας συστηματικός αναγνώστης του Μάρκαρη – να αναρωτηθεί τι πραγματικά καινούριο έχει αυτό το μυθιστόρημα. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι όποιος διαβάζει αστυνομικά μυθιστορήματα, πάντοτε επιζητά κάποιου είδους πρωτοτυπία. Πράγματι, η πρωτοτυπία του βιβλίου έχει να κάνει με το πλαίσιο στο οποίο τοποθετείται η πλοκή, που είναι ο χώρος της εκπαίδευσης, τριτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας. Πολλά σημαντικά ζητήματα που απασχολούν την εκπαιδευτική κοινότητα (αλλά και την ελληνική κοινωνία συνολικά) γίνονται ο καμβάς πάνω στον οποίο εξυφαίνεται η πλοκή: το μπούλινγκ και η παιδική και εφηβική βία, η υποβάθμιση των ανθρωπιστικών σπουδών σε σχέση με τις τεχνικές και οικονομικές και η μεταξύ τους διαμάχη, η υποχρηματοδότηση των πανεπιστημίων, η δύσκολη επιλογή ανάμεσα σε ό,τι αγαπάμε να σπουδάσουμε και σε ό,τι πιστεύουμε πως θα μας εξασφαλίσει μία πιο άνετη ζωή κτλ. Όλα αυτά όχι μόνο συμβαίνουν στην πραγματικότητα γύρω μας αλλά και συζητιούνται ασταμάτητα μεταξύ μαθητών, φοιτητών και καθηγητών. Κατά πόσον βέβαια θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε φόνους, είναι μία ερώτηση στην οποία προσπαθεί να απαντήσει το μυθιστόρημα.
Και ο συγγραφέας; Παίρνει θέση για όλα αυτά, έστω και μέσω των ηρώων του; Αυτό θα είχε πολύ μεγάλο ενδιαφέρον, δεδομένου ότι πρόκειται για έναν άνθρωπο που σπούδασε οικονομικά αλλά σε όλη του τη ζωή ασχολείται με τα γράμματα και τις τέχνες! Ωστόσο, αποφεύγει να πάρει θέση, αν και σε διάφορα σημεία του έργου υπάρχουν ειρωνικοί υπαινιγμοί για πρόσωπα, πράγματα και καταστάσεις. Κατά τα άλλα, μέσα από την πλοκή και τους διαλόγους των ηρώων του, παρουσιάζει όλα τα δεδομένα, αφήνοντας τον αναγνώστη να αποφασίσει, να πάρει εκείνος θέση μέσα στο δικό του μυαλό για όλα αυτά τα ανοιχτά ζητήματα της εποχής μας.
Συνοπτικά, ένα αστυνομικό μυθιστόρημα που διαβάζεται εύκολα και ευχάριστα, ενώ έμμεσα θίγει ορισμένα σοβαρά και επίκαιρα ζητήματα, σε σχέση με έναν θεσμό ο οποίος στη χώρα μας δείχνει να υποφέρει.