Γράφει ο Γιάννης Παρίσης @philognosia
Για όποιον έχει ασχοληθεί έστω και λίγο με τη θεωρία της λογοτεχνίας, ο Terry Eagleton (γεν. 1943) είναι ένα πολύ γνωστό όνομα, όχι μόνο διεθνώς αλλά και στη χώρα μας, όπου έχουν πλέον μεταφραστεί τα περισσότερα βιβλία του. Το συγκεκριμένο, γραμμένο μία δεκαετία πριν εκδοθεί στη γλώσσα μας, μοιάζει με απόσταγμα όλης της εμπειρίας του συγγραφέα με τη λογοτεχνία και τη θεωρία της, ένα απόσταγμα δοσμένο σε σχετικά απλή μορφή, με δεδομένη την εγγενή δυσκολία του θέματος που πραγματεύεται.
Πρόκειται, λοιπόν, για ένα βιβλίο που απευθύνεται σε εξειδικευμένο κοινό; Η αυτόματη σχεδόν απάντηση σε αυτό το ερώτημα είναι καταφατική: είναι ένα βιβλίο θεωρίας που λογικά δεν ενδιαφέρει τον μέσο αναγνώστη. Παρ’ όλα αυτά, τόσο στο οπισθόφυλλο όσο και στην εισαγωγή του Eagleton, αναφέρεται ότι το βιβλίο απευθύνεται σε όλους τους αναγνώστες που επιθυμούν να κατανοήσουν βαθύτερα τη λογοτεχνία και να απολαύσουν μία πιο πλούσια αναγνωστική εμπειρία. Προφανώς, η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση: είναι ένα βιβλίο θεωρίας αλλά γραμμένο με τρόπο απλό, χωρίς ορολογία, με πολλά παραδείγματα. Προϋποθέτει ανάγνωση προσεκτική από έναν αναγνώστη σε πνευματική εγρήγορση αλλά μπορεί να διαβαστεί από κάθε συστηματικό αναγνώστη λογοτεχνικών κειμένων.
Προκειμένου να δείξει στον αναγνώστη του πώς να διαβάζει πιο σωστά λογοτεχνία, ο Eagleton προσεγγίζει το θέμα του μέσα από μια γενική εισαγωγή, ενώ στη συνέχεια εστιάζει στα πρόσωπα (χαρακτήρες), στις αφηγηματικές επιλογές κάθε συγγραφέα και τη σημασία τους (αφήγηση), στην ερμηνευτική διαδικασία και τις παγίδες της (ερμηνεία) και στην αποτίμηση της αξίας ενός έργου (αξία). Αυτά είναι και τα κεφάλαια του βιβλίου. Μέσα από τα κεφάλαια αυτά, επιστρατεύοντας το ιδιαίτερο βρετανικό του χιούμορ, ο Eagleton παρουσιάζει την άποψή του για την ανάγνωση και την κατανόηση των λογοτεχνικών κειμένων, αποδομώντας ορισμένες διαδεδομένες παρανοήσεις, τις οποίες υποστηρίζουν και αρκετοί από όσους διδάσκουν σήμερα λογοτεχνία.
Ακολουθώντας τη σκέψη του Eagleton, λοιπόν, η ανάγνωση και η κατανόηση των λογοτεχνικών κειμένων δεν είναι απλά θέμα ευαισθησίας, παρατηρητικότητας ή οξυδέρκειας, όπως πιστεύουν πολλοί. Είναι θέμα γνώσεων, οι οποίες αποκτώνται και πολλαπλασιάζονται μέσα από την εμπειρία (δηλαδή την ανάγνωση όλο και περισσότερων λογοτεχνικών βιβλίων), είναι θέμα αντίληψης της γλώσσας και του τρόπου που χρησιμοποιείται σε κάθε λογοτεχνικό κείμενο, είναι θέμα επίγνωσης του γεγονότος ότι το θέμα που επιλέγει ο συγγραφέας (αυτό που λέει το κείμενο) και οι τεχνικές τις οποίες επιστρατεύει για να το παρουσιάσει στον αναγνώστη (ο τρόπος που λέει κάτι το κείμενο) είναι δύο ζητήματα αλληλένδετα.
Ο συγγραφέας τα παρουσιάζει όλα αυτά από πολλές πλευρές, αναλύοντας παράλληλα και αρκετά δευτερεύοντα ζητήματα που θέτει η ανάγνωση της λογοτεχνίας, αφού καθώς διαβάζουμε ένα βιβλίο, όλα αυτά περιπλέκονται και συνδέονται μεταξύ τους. Με απλό τρόπο και άφθονο χιούμορ δείχνει στον αναγνώστη του ότι η επαφή με τα λογοτεχνικά κείμενα είναι μία πολύ ιδιαίτερη διαδικασία και δεν πρέπει να συγχέεται με την ανάγνωση οποιουδήποτε άλλου κειμένου ούτε πρέπει να αντιμετωπίζεται με ελαφρότητα, μένοντας απλώς στην κατανόηση των λέξεων και των προτάσεων που διαβάζουμε ή στα συναισθήματα που νιώθουμε στη διάρκεια της ανάγνωσης και αμέσως μετά. Στόχος κάθε αναγνώστη πρέπει να είναι μία όσο το δυνατόν πιο ολοκληρωμένη λογοτεχνική εμπειρία, χάρη στην οποία η αισθητική απόλαυση θα πολλαπλασιαστεί. Σύμφωνα με τον συγγραφέα, η ανάλυση δεν εκμηδενίζει την απόλαυση και ένας από τους στόχους του βιβλίου είναι να διαλύσει αυτόν τον μύθο.
Προκειμένου να γίνει κατανοητός αλλά και πρακτικός, ο Eagleton διανθίζει όλα τα κεφάλαια του βιβλίου με παραδείγματα ανάλυσης αποσπασμάτων από την αγγλόφωνη λογοτεχνία (ποίηση και πεζογραφία). Τα παραδείγματα αυτά είναι εκτενή και συνιστούν μία πρόσθετη δυσκολία για τον Έλληνα αναγνώστη, ακόμα και τον ειδικό, που δεν είναι απαραίτητα τόσο εξοικειωμένος με τα συγκεκριμένα κείμενα. Από την άλλη πλευρά, η επιλογή των κειμένων παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς ο Eagleton αφιερώνει αρκετές σελίδες αναλύοντας ακόμα και Harry Potter!
Συνοπτικά, ένα βιβλίο αντάξιο της φήμης του συγγραφέα του, που κινείται ανάμεσα στο ιδιαίτερο ενδιαφέρον του ειδικού και στη φιλομάθεια του απλού αλλά συνεπούς αναγνώστη λογοτεχνικών κειμένων. Διαβάζεται με αρκετή ευκολία και μας προσφέρει πολύτιμες ιδέες για τη λογοτεχνία και την ερμηνεία της, χωρίς να κλείνει οριστικά κανένα ζήτημα, αφού ό,τι αφορά τα λογοτεχνικά έργα παραμένει αιώνια ανοιχτό ερώτημα.
Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πεδίο σε μετάφραση Μυρσίνης Γκανά, https://www.pediobooks.gr/el/products/pos-na-diavazoume-logotehnia?srsltid=AfmBOoox4Yq-yS2KiDihYvyuSdJ_0T7beOI-vlmlJMKd7yYEIEf1hJ2n