Γράφει ο Γιάννης Παρίσης, @philognosia
Ας φανταστούμε ότι είναι αρχές καλοκαιριού και το πλοίο της γραμμής μας φέρνει στις Κυκλάδες. Αποβιβαζόμαστε και αντικρίζουμε το τοπίο. Ποιες λέξεις έρχονται στο νου; Λιτότητα, σίγουρα. Αυστηρότητα. Αφαίρεση. Αλλά και ένταση, την οποία προκαλεί η συνύπαρξη του άγονου εδάφους και της πέτρας, με την αρμύρα της θάλασσας και τον καυτό ήλιο. Ας έρθουμε τώρα σε ένα οποιοδήποτε μαθηματικό πρόβλημα. Άλγεβρα ή γεωμετρία – δεν έχει σημασία. Αν το σκεφτούμε, έχει ακριβώς τα ίδια χαρακτηριστικά: λιτότητα και αυστηρότητα στη διατύπωση, αφαίρεση εξ ορισμού, αφού οι μαθηματικές έννοιες είναι μια μορφή αφηρημένης σκέψης, ένταση στην προσπάθεια να βρεθεί η λύση.
Αυτά ακριβώς είναι τα χαρακτηριστικά του μυθιστορήματος του Τεύκρου Μιχαηλίδη, που έχει τον τίτλο “Τα τέσσερα χρώματα του καλοκαιριού” που επανεκδόθηκε από τις Εκδόσεις Ψυχογιός: οι Κυκλάδες (Σέριφος), ένα μαθηματικό πρόβλημα και τρεις ερωτικές ιστορίες που η μία διαδέχεται την άλλη στο χρόνο. Λιτότητα στην έκφραση, αυστηρότητα στην οργάνωση, αφαιρετική ικανότητα στην αφήγηση, σε συνδυασμό με μια ερωτική ένταση που διαρκεί τρεις διαφορετικές γενιές. Τα χαρακτηριστικά αυτά είναι ολοφάνερα στον προσεκτικό αναγνώστη: αρκεί να παρατηρήσουμε ότι μέσα σε 176 σελίδες διαβάζουμε μία ιστορία που καλύπτει ολόκληρο σχεδόν τον 20ό αιώνα και περιλαμβάνει έρωτες, πολέμους, θανάτους, όνειρα, διαψεύσεις, προδοσίες, αιματηρές απεργίες στις απαρχές του ελληνικού εργατικού κινήματος, μαθηματικά ζητήματα και πολλά άλλα.
Η λιτότητα των αφηγηματικών μέσων, η αυστηρότητα στην οργάνωση του μύθου και η αφαιρετική ικανότητα του συγγραφέα είναι στοιχεία εμφανή ήδη απ’ τις πρώτες σελίδες του βιβλίου. Η ιστορία ξεκινά με τον κεντρικό ήρωα και αφηγητή, ένα νέο μαθηματικό που έχει μόλις απολυθεί απ’ το στρατό κι ετοιμάζεται να πιάσει δουλειά, να φτάνει στη Σέριφο, έτοιμος για τις πρώτες διακοπές της ζωής του, φιλοξενούμενος ενός παλιού συμφοιτητή του. Βρισκόμαστε στα 1970, μήνα Αύγουστο. Ένα μικρό μόνο μέρος του πρώτου κεφαλαίου αρκεί για να παρουσιάσει ο συγγραφέας την Ελλάδα αλλά και το ελληνικό καλοκαίρι της εποχής, που έχουν πλέον χαθεί για πάντα: δικτατορία, φάκελοι και εθνικόφρονες, ταξίδια-ταλαιπωρία με πλοία αργά και παμπάλαια, το κυκλαδίτικο τοπίο, το μικρό καφενεδάκι της παραλίας, οι φιλόξενοι άνθρωποι με τη σπάνια ηρεμία και τους αργούς ρυθμούς, η νοικοκυρά που μαγειρεύει εξαίσια με τα πιο ταπεινά υλικά – όλα αυτά είναι μόνο η αρχή.
Ακολουθεί η ερωτική ιστορία του ήρωα και της Ερνεστίν. Κι ενώ θα πίστευε κανείς ότι διαβάζει ένα καλοκαιρινό ειδύλλιο μιας άλλης εποχής, οι εκπλήξεις διαδέχονται η μία την άλλη: μέσα από τις αναμνήσεις μιας γιαγιάς μαθαίνουμε για τις κινητοποιήσεις των μεταλλωρύχων στη Σέριφο του 1916, ενώ ένας μαθηματικός γρίφος, το πρόβλημα των τεσσάρων χρωμάτων, μας οδηγεί στη Γερμανία του μεσοπολέμου, στην αφρόκρεμα των μαθηματικών της εποχής, που ξαφνικά δέχεται την πίεση του ναζιστικού καθεστώτος κι αργότερα χάνεται στη δίνη του πολέμου, τη στιγμή ακριβώς που γεννιέται η Ερνεστίν. Πώς συνδέεται άραγε η ηρωίδα με όλα αυτά; Και η Σέριφος;
Τα μαθηματικά δεν θα μπορούσαν βέβαια να λείπουν από ένα μυθιστόρημα του Τεύκρου Μιχαηλίδη. Το λεγόμενο πρόβλημα των τεσσάρων χρωμάτων, που ενέπνευσε τον τίτλο του έργου, έχει απλή διατύπωση: τέσσερα χρώματα είναι αρκετά για να ζωγραφίσουμε οποιοδήποτε χάρτη, χωρίς δύο όμορες χώρες να έχουν το ίδιο χρώμα. Πρόκειται για ένα μαθηματικό γρίφο που η λύση του δεν έχει καμία πρακτική χρησιμότητα. Και όμως, παίδεψε τους μαθηματικούς για έναν περίπου αιώνα. Όσο απλό κι αν ακούγεται, ήταν πολύ δύσκολο να αποδειχθεί. Τελικά, έγινε το πρώτο μαθηματικό πρόβλημα που την απόδειξή του βρήκε ηλεκτρονικός υπολογιστής, φυσικά με τρόπο που είναι αδύνατον να ελεγχθεί από τον ανθρώπινο νου. Άραγε, αυτό συνιστά αληθινή απόδειξη; Καθώς το βιβλίο προχωρά, αναρωτιόμαστε κι εμείς μαζί με τη διχασμένη μαθηματική κοινότητα.
Στα ενδιαφέροντα στοιχεία του έργου, αν και δε συνιστά πλέον καινοτομία, θα πρέπει να συνυπολογίσουμε την εναλλαγή όχι μόνο των αφηγητών αλλά και των λογοτεχνικών ειδών. Πέρα από τον κεντρικό ήρωα, σχεδόν όλα τα σημαντικά πρόσωπα του έργου αναλαμβάνουν έστω και για λίγο το ρόλο του αφηγητή. Αλλά το πιο σημαντικό είναι ότι μέσα στη βασική αφήγηση βρίσκουμε εγκιβωτισμένες τις αφηγήσεις των προγόνων της ηρωίδας, της Ερνεστίν: γνωρίζουμε τον μηχανικό παππού της μέσα από τις σελίδες του ημερολογίου του, και τον μαθηματικό πατέρα της μέσα από την αλληλογραφία του με έναν άλλο μαθηματικό και από ένα τετράδιο με μαθηματικές αποδείξεις. Με τον τρόπο αυτό, η κλασική αφήγηση συνδυάζεται με την ημερολογιακή, την επιστολική και την επιστημονική γραφή.
Αξίζει, επίσης, να αναφέρουμε την προσθήκη ορισμένων στοιχείων βοηθητικών για τον αναγνώστη, στο τέλος του βιβλίου. Στο σημείο αυτό, ο Μιχαηλίδης ακολουθεί κάτι που συνηθίζεται τα τελευταία χρόνια: επεξηγήσεις για τα μαθηματικά ζητήματα που θίγει το βιβλίο, σημειώσεις για πρόσωπα και πράγματα, ειδική αναφορά στα ιστορικά πρόσωπα ή γεγονότα που βρίσκουμε ενσωματωμένα στην πλοκή, ακόμα και βιβλιογραφία. Στην ουσία, αυτά τα στοιχεία, που ταιριάζουν περισσότερο σε δοκίμια, άρθρα ή επιστημονικά κείμενα, άρχισαν να εμφανίζονται πριν τρεις δεκαετίες περίπου, κυρίως σε έργα εμπορικών Αμερικανών συγγραφέων, για να μην έχει απορίες το ευρύ κοινό (π.χ. όταν επρόκειτο για θέματα νέας τεχνολογίας ή επιστημονικές γνώσεις). Σήμερα, συνιστούν πλέον κοινή πρακτική σε πολλά μυθιστορήματα, σε όλες σχεδόν τις χώρες.
Συμπεραίνοντας, μπορούμε να πούμε ότι ο συγγραφέας κατάφερε να υπερβεί το στόχο του: όχι μόνο έγραψε το πρώτο ερωτικό-μαθηματικό μυθιστόρημα, όπως αναφέρει στο οπισθόφυλλο, αλλά κατάφερε να συμπεριλάβει σ’ αυτό και πολλά άλλα στοιχεία, όπως είναι η ιστορία, τα πρώτα βήματα του εργατικού κινήματος στην Ελλάδα, η οικονομική άνθηση και ο μαρασμός ενός τόπου, η μετανάστευση, οι σχέσεις μεταξύ ανθρώπων, λαών και πολιτισμών σε περιόδους ειρήνης και πολέμου, η Ελλάδα της δεκαετίας του ’70 που δεν υπάρχει πια, το αυθεντικό ελληνικό καλοκαίρι που επίσης δεν υπάρχει πια και πολλά άλλα. Κι όλα αυτά, μέσα από μία αφήγηση η οποία διαβάζεται ευχάριστα, εναλλάσσει τους αφηγητές και τα λογοτεχνικά είδη και προσφέρει αμεσότητα, μέθεξη και αναγνωστική απόλαυση, ειδικά αν είναι καλοκαίρι και βρισκόμαστε στις Κυκλάδες.
Ένα ελληνικό βιβλίο με ευρωπαϊκές αναφορές, που οπωσδήποτε αξίζει να διαβαστεί!
Το βιβλίο κυκλοφορεί σε επανέκδοση από τις εκδόσεις Ψυχογιός*, https://www.psichogios.gr/el/ta-tessera-xrwmata-toy-kalokairioy.html?srsltid=AfmBOoqb0S-vxuwR8C3vC7hC47EOi0a84oQqfOzs-lWh1MLz86lO7wmo
*Η πρώτη έκδοση ήταν από τις Εκδόσεις Πόλις