Γράφει η Ερμιόνη Κοσκινά, @koski_er
Γιατί επιμένουμε στον Καραγάτση σήμερα;
Η πρόσφατη τηλεοπτική μεταφορά της Μεγάλης Χίμαιρας του Μ. Καραγάτση επανέφερε στο προσκήνιο τη συζήτηση γύρω από τη θέση του έργου στον ελληνικό λογοτεχνικό κανόνα και τη διαρκή ανακύκλωσή του ως πολιτιστικού σημείου αναφοράς. Οφείλει, ωστόσο, να διευκρινιστεί εξαρχής ότι η όποια αναφορά στη σειρά στο παρόν κείμενο, βασίζεται αποκλειστικά στα δύο πρώτα επεισόδια, τα μόνα μέχρι στιγμής διαθέσιμα. Κατά συνέπεια, δεν επιχειρείται συνολική κρίση του τηλεοπτικού έργου, αλλά μια προκαταρκτική ανάγνωση του τρόπου με τον οποίο το λογοτεχνικό πρωτότυπο μεταφέρεται και ενεργοποιείται στο παρόν.
Η κριτική αυτή δεν στρέφεται εναντίον της Μεγάλης Χίμαιρας ως ιστορικού προϊόντος. Το μυθιστόρημα αποτελεί αναμφίβολα παράγωγο της εποχής του και ενσωματώνει τις κυρίαρχες έμφυλες, κοινωνικές και ηθικές αντιλήψεις του Μεσοπολέμου. Το πρόβλημα δεν έγκειται στο ότι το έργο δεν υπερβαίνει το ιστορικό του πλαίσιο, αλλά στο ότι συνεχίζει να επανέρχεται στον σύγχρονο πολιτισμικό λόγο ως αυτονόητα «μεγάλο» και «διαχρονικό», χωρίς να τίθεται συστηματικά το ερώτημα του τι έχει —αν έχει— να προσφέρει στον σημερινό αναγνώστη και θεατή.
Ήδη από το λογοτεχνικό πρωτότυπο, η Μαρίνα συγκροτείται ως υποκείμενο επιθυμίας η οποία δεν αρθρώνεται ποτέ ως συνειδητός λόγος ή ως πράξη χειραφέτησης. Η επιθυμία της παρουσιάζεται ως υπέρβαση των επιτρεπτών ορίων και σταδιακά παθολογικοποιείται, οδηγώντας σε μια αφηγηματικά προδιαγεγραμμένη κατάρρευση. Η κοινωνική και οικογενειακή δομή μέσα στην οποία εντάσσεται δεν τίθεται ουσιαστικά υπό αμφισβήτηση· λειτουργεί ως σιωπηλό, αλλά σταθερό, πλαίσιο κανονικότητας απέναντι σε μια γυναικεία υποκειμενικότητα που ορίζεται ως «υπερβολική».
Η ψυχογραφία, που συχνά προβάλλεται ως βασικό επιχείρημα υπέρ της λογοτεχνικής αξίας του έργου, δεν λειτουργεί διερευνητικά αλλά κανονιστικά. Η εσωτερικότητα της ηρωίδας δεν ανοίγει ερμηνευτικές δυνατότητες ούτε προσφέρει χώρο για εναλλακτικές αναγνώσεις· αντιθέτως, οργανώνεται γύρω από μια γραμμική αιτιότητα που καθιστά την καταστροφή αναπόφευκτη. Με αυτόν τον τρόπο, η αφήγηση μετασχηματίζει μια ηθική κρίση σε ψυχολογική αναγκαιότητα, προσδίδοντάς της τον χαρακτήρα σχεδόν φυσικού νόμου.
Τα δύο πρώτα επεισόδια της τηλεοπτικής μεταφοράς, ακολουθώντας με σχετική πιστότητα αυτή τη δομή, δεν φαίνεται να εισάγουν ουσιαστική αναθεώρηση της οπτικής του μυθιστορήματος. Αντιθέτως, αναδεικνύουν τη συμβατότητά του με σύγχρονες μορφές αισθητικοποίησης της γυναικείας επιθυμίας και παθολογίας. Ο ερωτισμός, ήδη παρών στο βιβλίο ως θέαμα μάλλον παρά ως σχέση, μεταφράζεται σε οπτικούς όρους χωρίς να μεταβάλλεται το ιδεολογικό του υπόβαθρο. Υπό αυτή την έννοια, η σειρά —τουλάχιστον στην αρχική της φάση— δεν «παρερμηνεύει» το κείμενο, αλλά το καθιστά ευανάγνωστο μέσα σε ένα σύγχρονο πολιτισμικό περιβάλλον που εξακολουθεί να αντιμετωπίζει τη γυναικεία επιθυμία ως πρόβλημα και όχι ως δυνατότητα.
Η διαρκής επιστροφή στη Μεγάλη Χίμαιρα και στον Καραγάτση γενικότερα δεν φαίνεται, έτσι, να υπηρετεί μια κριτική αναμέτρηση με το παρελθόν, αλλά μια διαδικασία κανονικοποίησης. Το έργο επανενεργοποιείται ως κεντρικό σημείο του κανόνα χωρίς να εξετάζεται αν και πώς συνομιλεί με τα σύγχρονα αιτήματα γύρω από το φύλο, την επιθυμία και την υποκειμενικότητα. Η επίκληση της «διαχρονικότητας» λειτουργεί περισσότερο ως αξιακό στερεότυπο παρά ως αποτέλεσμα ενεργού, απαιτητικής ανάγνωσης.
Συμπερασματικά, η Μεγάλη Χίμαιρα μπορεί να κατανοηθεί επαρκώς μέσα στο ιστορικό της πλαίσιο, αλλά η άκριτη αναπαραγωγή της ως εξαιρετικού έργου αποκαλύπτει τα όρια της σύγχρονης πρόσληψής της. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν η τηλεοπτική σειρά —η οποία βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη— θα δικαιώσει ή όχι το μυθιστόρημα, αλλά αν η εμμονική επιστροφή σε αυτό αντανακλά μια ουσιαστική ανάγκη διαλόγου ή, αντιθέτως, την αδυναμία ανανέωσης του ίδιου του λογοτεχνικού μας βλέμματος.
*Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Εστία https://hestia.gr/biblia/neoelliniki-logotekhnia-el/i-megali-khimaira/
**Η τηλεοπτική σειρά προβάλλεται από το Ertflix