Γράφει η Ερμιόνη Κοσκινά, @koski_er
Το διήγημα του Γεώργιου Βιζυηνού «Αι συνέπειαι της παλαιάς ιστορίας» (1884) είναι το εκτενέστερο έργο του συγγραφέα. Ο τίτλος υποδηλώνει μια εξερεύνηση του παρελθόντος και των συνεπειών του, προσεγγίζοντας την ιστορία από ψυχαναλυτική σκοπιά. Η υπόθεση διαδραματίζεται στη Γοτίγγη της Γερμανίας, με κεντρικό ήρωα τον Πασχάλη, πρώην συμμαθητή του αφηγητή, που ανατρέχει σε μια ερωτική απογοήτευση με την Κλάρα, κόρη ενός καθηγητή. Ο Πασχάλης, πιστεύοντας ότι είναι «μολυσμένος» από προηγούμενη σχέση του στην Αθήνα, αποφεύγει την Κλάρα, η οποία καταλήγει στο φρενοκομείο. Η ιστορία τελειώνει με τον θάνατο των δύο ερωτευμένων. Το 1892 ο Βιζυηνός εισήχθη στο Δρομοκαΐτειο με προϊούσα γενική παράλυση και το πιστοποιητικό θανάτου του γράφει «νευρική σύφιλη». Πιθανόν να γνώριζε τις συνέπειες της δικής του ιστορίας και με το διήγημα να διοχετεύει τους φόβους του στα πρόσωπα των ηρώων.
Στο διήγημα, το ερωτικό στοιχείο παρουσιάζεται από τον Βιζυηνό με έντονα ρομαντικό τρόπο και εμφανίζονται αφηγηματικά στοιχεία που δεν τα ξανασυναντούμε στα διηγήματα του. Συνεπώς, έχει ιδιαίτερη θέση στην πεζογραφία του Βιζυηνού, δείχνοντας τις ρομαντικές του καταβολές του και την επιρροή της ποίησης του Γκαίτε.
Το ύφος έχει τόνο πομπώδη και είναι αρχαιοπρεπές, ενώ συναντάμε πλούσιες αναφορές στον Όμηρο και τους Γερμανούς ποιητές. Η σχέση των δύο ερωτευμένων παρουσιάζεται σύμφωνα με το ρομαντικό παράδειγμα. Η ιστορία ενός ανεκπλήρωτου έρωτα, στον οποίο οι δύο ερωτευμένοι έχουν ψυχική επικοινωνία και τελικά οδηγούνται στην τρέλα και στον θάνατο αποτελεί κατεξοχήν ρομαντικό μοτίβο. Ο έρωτας αυτός ενσαρκώνει την έννοια του "υψηλού" του γερμανικού ρομαντισμού, και δεν ολοκληρώνεται για να μη χάσει την τελειότητα του. Η Αλεξάνδρα Ρασιδάκη παρατηρεί πως ο Βιζυηνός σε αυτό το διήγημα πραγματεύεται τη σχέση του με την ρομαντική παράδοση και παρουσιάζει τις συνέπειές της, με την έννοια ενός παρελθόντος που "στοιχειώνει" το παρόν. Το διήγημα μπορεί να διαβαστεί ως αμφισβήτηση του υψηλού της ρομαντικής παράδοσης και ως πρόταση για πέρασμα σε μια νέα εποχή.
Το διήγημα έχει έντονα ψυχογραφικό χαρακτήρα που εκδηλώνεται: α) στη δραματική παρουσίαση της ψυχασθένειας της Κλάρας και στην αντίθεση ανάμεσα στην εξέχουσα προσωπικότητα, την ποιητική φύση και την ομορφιά της και στις ψυχικές και διανοητικές της μεταπτώσεις β) στη μελαγχολία του Πασχάλη, στο νευρικό κλονισμό του, στις φαντασιώσεις και την απελπισία του, η οποία οφείλεται στην τραγική δυσαρμονία που βιώνει μεταξύ των σφοδρών ερωτικών συναισθημάτων του προς την Κλάρα και της συναίσθησης ότι είναι ηθικά έκθετος. Η εμμονή του στην ηθική καθαρότητα απηχεί το γερμανικό ιδεαλισμό. Ο Πασχάλης παρουσιάζει όλα τα συμπτώματα ενός μελαγχολικού, από την εξωτερική του εμφάνιση ως τις ψυχολογικές του μεταπτώσεις. Έχει οδηγηθεί σε αυτή την κατάσταση εξαιτίας μιας απώλειας, της απώλειας της Κλάρας. Επομένως, η περίπτωση του ανταποκρίνεται στη θεωρία του Φρόυντ, ο οποίος υποστηρίζει πως η μελαγχολία είναι συνέπεια μιας απώλειας. Τα συναισθήματα που δημιουργούνται από την απώλεια παραμένουν και οδηγούν σε μια σχεδόν μόνιμη κατάσταση κατάθλιψης. Τα μελαγχολικά άτομα χάνουν την αυτοεκτίμηση τους και κατηγορούν τον εαυτό τους, όπως κάνει και στο διήγημα ο Πασχάλης που θεωρεί τον εαυτό του ανάξιο της αγάπης της Κλάρας. Η φράση του Πασχάλη «διχόνοια μεταξύ εμού και του εν εμοι ηθικού ανθρώπου» αναφέρεται σε αυτό ακριβώς που ο Φρόυντ ονομάζει "σχάση του εγώ".
Το κείμενο προσφέρεται για δύο αναγνώσεις της μελαγχολίας: η πρώτη βασίζεται στα ρομαντικά στοιχεία της ιστορίας ως χρονικού ενός άτυχου έρωτα, ενώ η δεύτερη κάνει χρήση του επιστημονικού λόγου και ανταποκρίνεται στη φροϋδική περιγραφή της μελαγχολίας. Ο αφηγητής δεν παραθέτει απλά την ιστορία του Πασχάλη, αλλά τον παρακολουθούμε να στοχάζεται πάνω σε αυτή και να την ερμηνεύει. Ως φοιτητής ψυχολογίας χρησιμοποιεί τα εργαλεία του χώρου του και δίπλα στον ρομαντικό λόγο τοποθετεί τον λόγο της σύγχρονης του ψυχιατρικής.
Τα σκηνικά μπορεί να αλλάζουν αλλά είτε στη Βιζύη είτε στο Κλάουσθαλ αυτό που ο Βιζυηνός προσπαθεί να περιγράψει είναι η διπλή αλήθεια και τα οποιαδήποτε μοτίβα δεν έχουν άλλο σκοπό παρά να αποκαλύψουν κάποια στοιχεία εκείνης της διπλής πραγματικότητας που αποτελεί το γενικό μοτίβο-πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσονται όλα τα άλλα μοτίβα.
Το μοτίβο της διπλής πραγματικότητας, μέσα από όλες τις εκφάνσεις και εκδοχές του, αναιρεί στο έργο του Βιζυηνού τη λειτουργία των βασικών μύθων της ζωής του: της ευδοκίμησης, της κοινωνικής αποδοχής και της αναζήτησης και απόκτησης της αγάπης. Οι μύθοι αυτοί μέσω της λειτουργίας του θέματος της διπλής πραγματικότητας, καταλήγουν να πάρουν μέσα στο έργο του τη μορφή των μοτίβων της διάψευσης, της ματαίωσης και της στέρησης της αγάπης και να ταυτιστούν με αυτά. Με τον τρόπο αυτό, γίνεται φανερό πως όλοι οι επιμέρους μύθοι της ζωής του και του έργου του ανάγονται σε ένα και μόνο μύθο που συναιρεί όλους τους άλλους και συνιστά την απόλυτη συνάρτηση στη ζωή και το έργο του: τον μύθο της διπλής πραγματικότητας και της διπλής αλήθειας.
Στο "Αι συνέπειαι της παλαιάς ιστορίας" η δεύτερη πραγματικότητα (αυτή που συνειδητοποιεί ο αφηγητής) δεν αποκαλύπτεται στον Πασχάλη και έτσι δεν οδηγείται σε σύγκρουση με την πρώτη. Αλλά στη συνέχεια, με το θάνατο της Κλάρας εκείνο που ήταν αλήθεια για τον Πασχάλη και πλάνη για τον αφηγητή έρχεται να αποκατασταθεί ως αλήθεια του Πασχάλη και πλάνη του αφηγητή. Έχουμε δηλαδή μια διπλή, διαδοχική σύγκρουση δύο πραγματικοτήτων-αληθειών, μέσω της οποίας ο συγγραφέας θέλει να επισημάνει το γεγονός της κάθε φορά παρουσίας-σύγκρουσης δύο πραγματικοτήτων από τις οποίες η μία υποκαθίσταται και θεωρείται πλάνη και η άλλη επικρατεί και γίνεται δεκτή ως αλήθεια.
Το διηγηματογραφικό έργο του Βιζυηνού διαπερνάται από μια σειρά διαψεύσεων. Στο "Μεταξύ Πειραιώς και Νεαπόλεως" οι ερωτικές και κοινωνικές προσδοκίες του αφηγητή διαψεύδονται και το ταξίδι με τη Μάσιγγα ματαιώνεται, στο "Αμάρτημα της μητρός μου" οι ελπίδες του να λυτρώσει τη μητέρα του από την ενοχή διαψεύδονται την στιγμή ακριβώς που φαίνονταν να δικαιώνονται. Στο "Αι συνέπειαι της παλαιάς ιστορίας", το θέμα της διάψευσης ή ματαίωσης συνδυάζεται με εκείνο της στέρησης της αγάπης. Το θέμα αυτό δραματοποιείται από όλη τη δράση του Πασχάλη ο οποίος παλινδρομεί συνεχώς ανάμεσα στη συνειδητοποίηση, αποδοχή και επιτάχυνση της ματαίωσης και στην αγνόηση και καθυστέρηση της.
Το διήγημα κυκλοφορεί και αυτούσιο αλλά και ως μέρος της συλλογής Νεοελληνικά Διηγήματα από τις εκδόσεις Εστία με πρόλογο του Παναγιώτη Μουλλά.