Γράφει η Σιμέλα Θωίδη, @_xristof.simelina_/ @_vivliothiki_
Η αρχή του Ρεαλισμού στην Ευρώπη γράφεται στη Γαλλία με το περιοδικό Réalisme (1856), το οποίο εκδίδεται από τον Louis Edmond Duranty, ο οποίος καλεί τους συγγραφείς να αναπαραστήσουν την κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα και να γράψουν έργα, που να είναι ωφέλιμα εκτός από τερπνά αισθητικά. Όμως, ήδη από το 1830 στο μυθιστορηματικό έργο του Γάλλου Stendhal αποδίδεται για πρώτη φορά η μυθιστορηματική λειτουργία της μίμησης, η οποία προαναγγέλλει τον Ρεαλισμό τη λογοτεχνία.
Ο Taine είναι ο πρώτος, που διατύπωσε θεωρία σύμφωνα με την οποία η λογοτεχνία πρέπει να μελετάται επιστημονικά, με βάση παράγοντες όπως το περιβάλλον, η φυλή και η εποχή, δηλαδή βασικά χαρακτηριστικά του ήταν η απλοποίηση, το συμπέρασμα, οι αιτίες και η ανάλυση των συναισθημάτων των ηρώων. Εξωτερικοί παράγοντες που συνέβαλαν στην άνθιση του ήταν η ανακάλυψη της φωτογραφίας (1839), η ρεαλιστική ζωγραφική του Gustave Courbet και ο θετικισμός του Compte μαζί με τη σημασία των εμπειρικών επιστημών. Οι πρόδρομοι του συναντώνται στη Γαλλία τη δεκαετία του 1830 και συγκεκριμένα ο Stendhal πιστεύει ότι το μυθιστόρημα είναι καθρέφτης.
Ο Balzac στο έργο του “Ανθρώπινη κωμωδία” (1830) διατυπώνει τις θεμελιώσεις αρχές του Ρεαλισμού και ο Taine γράφει για εκείνον ότι είναι “επίμονα και πεισματικά βουτηγμένος στο βούρκο της επιστήμης”. Είναι αλήθεια, πως οι Balzac, Shakespeare και Saint – Simon έχουν γράψει τα σπουδαιότερα έργα σε σχέση με την ανθρώπινη φύση. Κεντρικό δόγμα της αισθητικής του Ρεαλισμού αποτελεί το έργο “Μπάρμπα – Γκοριό” του Balzac με τη φράση “όλα είναι αλήθεια”. Το πρώτο ρεαλιστικό μυθιστόρημα θεωρείται, πως είναι η “Madame Bovary” του Flaubert (1856), ο οποίος δικάζεται για αυτό το 1857 και ο Ρεαλισμός θεωρείται “επικίνδυνο λογοτεχνικό ρεύμα”. Ωστόσο, ο Ρεαλισμός κατακτά τους λογοτεχνικούς κύκλους, αλλά ο Flaubert και οι πρώτοι ρεαλιστές απεχθάνονται χαρακτηριστικά τον όρο “ρεαλιστής”. Μάλιστα, ο προηγούμενος αποκαλύπτει αυτή την άποψη του με επιστολή του προς τον George Sand.
Στην Αγγλία, η διαμόρφωση του ίδιου του μυθιστορήματος συμπίπτει με την ανάδειξη του Αγγλικού Ρεαλισμού κυρίως τη Βικτωριανή περίοδο (1837-1901) λόγω της κυρίαρχης αστικής τάξης, που διάβαζε περισσότερο από τις άλλες τάξεις. Κύριοι εκπρόσωποι του ήταν η Jane Austin, η οποία σκιαγραφεί με λεπτομέρεια και λεπτή ειρωνεία την αγγλική μεσαία τάξη και ο Charles Dickens, ο οποίος αγαπήθηκε λόγω της ζωντάνιας του ύφους του και της ανάγλυφης αποτύπωσης των ηρώων του, που ανήκουν στην μεσαία τάξη και νοιάζονται για την προσωπική τους τύχη.
Στη Γερμανία, ο Αστικός ή Ποιητικός Ρεαλισμός ήταν μια προσπάθεια για μια αντικειμενική και σαρκαστική σκιαγράφηση της επιρροής της κοινωνίας στον άνθρωπο κατά την περίοδο της βιομηχανικής επανάστασης και της διαμόρφωσης της εθνικής συνείδησης και της ανάδειξης της αστικής τάξης φυσικά. Κύριος εκπρόσωπος του ήταν ο Theodor Fontane.
Περνώντας στην Ισπανία, η εθιμογραφία, η οποία σε μεγάλο βαθμό αντιστοιχεί στην ηθογραφία, που αναπτύχθηκε στην αγκαλιά του Νεοελληνικού Ρεαλισμού, εισάγει στη λογοτεχνία τις παραδόσεις, την τοπική ιστορία και τις κοινωνικές συνήθειες με μια τάση εξιδανίκευσης τους. Ο κύριος εκπρόσωπος της ήταν ο Benito Pérez Galdós.
Έπειτα, στην Ιταλία, ο Ρεαλισμός και ο Νατουραλισμός εμφανίζονται με τον όρο “βεδισμός”, που επιχειρεί να εφαρμόσει τον επιστημονικό θετικισμό και την πειραματική μέθοδο στη λογοτεχνία και πρεσβεύει την απροσωπία των έργων τέχνης. Θεωρείται, ότι ο αναγνώστης δεν πρέπει να επηρεάζεται από τις απόψεις του συγγραφέα. Τον βεδισμό ακολούθησαν κυρίως οι Luigi Capuana, Giovanni Verga και η Grazia Deledda. Βασικά χαρακτηριστικά του είναι τα έντονα τοπικιστικά στοιχεία, οι αφηγήσεις που κινούνται κυρίως στα πλαίσια της αρχαϊκής, αγροτικής, σχεδόν φεουδαρχικής κοινωνίας του ιταλικού νότου και ο χώρος δράσης είναι η Σικελία.
Στη Ρωσία πατέρας του Ρεαλισμού θεωρείται ο Nikolai Gogol, ενώ μεγάλοι και σπουδαίοι ρεαλιστές είναι ο Dostoevsky και ο Tolstoy. Ο πρώτος πραγματεύεται διαχρονικά ζητήματα, όπως ο έρωτας κι ο θάνατος και προβληματίζεται με τις έννοιες της αμαρτίας, της δυστυχίας, της ηθικής ανταμοιβής και της δικαιοσύνης. Ο Tolstoy ασχολείται με ευριστικές φιλοσοφικές κοσμοθεωρίες και αναπαριστά γλαφυρά την κοινωνία της εποχής του.
Γίνεται λοιπόν κατανοητό πως μέλημα των ρεαλιστών ήταν η πιστή αναπαράσταση της πραγματικότητας. Θεωρητικοί όροι του κινήματος μάλιστα είναι η αντανάκλαση, η απεικόνιση, η αναπαραγωγή -δηλαδή η διάθεση για αναπαράσταση της κοινωνικής πραγματικότητας της εποχής τους- και η αληθοφάνεια. Επομένως, επιβάλλονται η αντικειμενικότητα και το ουδέτερο ύφος, προκειμένου να γίνει διείσδυση στο ψυχισμό του ήρωα και να ερμηνευτεί ο εσωτερικός του κόσμος με κοινωνικές προεκτάσεις. Για αυτό το λόγο όμως. δέχθηκε κριτική, γιατί θεωρούταν από πολλούς, πως ο συγγραφέας σαν υποκείμενο, που είναι, έχει πάντα υποκειμενική οπτική κι όχι αντικειμενική.
Κλείνοντας, σχετικά με τη θεματική του Ρεαλισμού θα χρειαστεί να αναφέρω την κοινότυπη καθημερινότητα της αστικής ζωής, τα κοινωνικά προβλήματα λόγω της εκβιομηχάνισης, την ταξική κοινωνία, το γυναικείο ζήτημα, την αποικιοκρατία, την εθνική ταυτότητα και σε κάποιες περιπτώσεις τα παραδοσιακά εθνικά έθιμα (π.χ. Ισπανία, Ελλάδα). Τα τεχνικά εργαλεία των ρεαλιστών ήταν η τριτοπρόσωπη αφήγηση, ο καθορισμένος χώρος και χρόνος της ιστορίας και η γραμμική διαδοχή των γεγονότων. Στο τελευταίο μέσον τους φαίνεται η επιρροή από τις θετικές επιστήμες, η οποία επιβάλει τη νομοτέλεια στις σχέσεις των ηρώων και στο περιβάλλον τους.
Είναι σαφές θεωρώ, πως ο Ρεαλισμός δεσπόζει σε πολλά έργα της σύγχρονης μας εποχής, χωρίς να περιορίζεται στους διαδρόμους της παλιάς και καλής κλασσικής λογοτεχνίας. Υπήρξε ένα λογοτεχνικό ρεύμα, που παρά τις όποιες διαμάχες άφησε αισθητά το στίγμα του στον τρόπο θέασης όχι μόνο της λογοτεχνίας, αλλά και ολόκληρου του κόσμου