Γράφει η Σιμέλα Θωίδη, @_xristof.simelina_
Ο Νατουραλισμός, όπως είναι ευρέως γνωστό, ξεκίνησε ως ένα ευρύτερο φιλοσοφικό και επιστημονικό κίνημα του 19ου αιώνα, επηρεασμένο από τον θετικισμό και τις φυσικές επιστήμες. Στη συνέχεια μεταφέρθηκε στη λογοτεχνία ως μια μορφή «επιστημονικής» απεικόνισης της πραγματικότητας. Ωστόσο, για να μπορέσει να γίνει αντιληπτός στο πλαίσιο της λογοτεχνίας, είναι σημαντικό να γίνουν κατανοητές οι βασικές ιδέες του, οι οποίες εκφράστηκαν πρώτα από όλα μέσω της φιλοσοφίας.
Ο Φιλοσοφικός Νατουραλισμός βασίζεται σε δυο βασικές ιδέες, οι οποίες τον διέπουν σε ολόκληρο τον άξονα του. Αρχικά, θεωρείται πως η γνώση έρχεται μέσα από την εμπειρία. Δεν προϋπάρχει σε καμιά λογική – μαθηματική αρχή, αλλά έρχεται αισθητηριακά. Όταν φτάνει σε εμάς μια εμπειρία που προσκρούει με το ήδη υπάρχον σύστημα πεποιθήσεων μας, τότε πρέπει να επιλέξουμε πού θα τοποθετήσουμε τις αναθεωρήσεις μας. Μπορεί η σύγκρουση να διαλύσει ακόμα και τη λογική ή τα μαθηματικά που έχουμε ως δεδομένα. Συνήθως, είμαστε απρόθυμοι για τέτοιες αναθεωρήσεις, αλλά καμιά πεποίθηση δεν είναι απρόσβλητη από την αναθεώρηση. Η δεύτερη αρχή του σχετίζεται με την ιδέα πως η φιλοσοφία ως κλάδος γίνεται καλύτερα αντιληπτή ως απλώς ένα ακόμη μέρος -αφηρημένα και γενικά- της εμπειρικής επιστήμης.
Ο David Papineau στο βιβλίο του με τίτλο "Φιλοσοφικός Νατουραλισμός" αναφέρει ότι πρέπει να "εντάξουμε τη φιλοσοφία μέσα στην επιστήμη", έτσι ώστε η φιλοσοφική έρευνα «να διεξάγεται καλύτερα στο πλαίσιο της εμπειρικής μας γνώσης για τον κόσμο». Ο Quine στο πρόγραμμα του κάνει λόγο για την "επιστημολογία" που "εντάσσεται ως κεφάλαιο της ψυχολογίας και επομένως, της φυσικής επιστήμης, παρέχει το πιο γνωστό παράδειγμα, για το πως να υλοποιήσουμε αυτήν την ιδέα". Συνεχίζει υποστηρίζοντας πως απότοκο αυτού είναι το ότι υπάρχει στενή σύνδεση μεταξύ της ιδέας της τοποθέτησης της φιλοσοφίας μέσα στη φυσική επιστήμη και της απόρριψης a priori της γνώσης με βάση τον επιστημολογικό ολισμό.
Περνώντας στη λογοτεχνία στη Γαλλία, το πρώτο έργο με νατουραλιστική οπτική ανήκει στους αδελφούς Goncourt και ονομάζεται «Ζερμινί Λασερτέ» (1865), ενώ κύριος εκφραστής του θεωρείται ο Émile Zola, ο οποίος εισήγαγε τον όρο στη λογοτεχνία. Εμφανίστηκε μετά τα μέσα του 19ου αιώνα και κυριάρχησε από το 1860 έως το 1890, αν και εκδηλώθηκε σε διαφορετικές χώρες και σε διαφορετικές εποχές.
Αρχικά, από πολλούς θεωρούταν ίδιος με τον Ρεαλισμό, γιατί και τα δύο ρεύματα πιστεύουν στη μιμητική και αντικειμενική απεικόνιση της πραγματικότητας. Ο Νατουραλισμός όμως, επιβάλλει συγκεκριμένη θεώρηση του ανθρώπου με εντονότερα θέματα και τολμηρότερο λεξιλόγιο. Επιρροή δέχθηκε από την θεωρία του Δαρβίνου για τη φυσική επιλογή των ειδών, από το έργο "Εισαγωγή στη μελέτη της Πειραματικής Ιατρικής" (1865) του Claude Bernard και από την θεωρία του Hippolyte Taine για το ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά διαμορφώνεται από τα κληρονομικά στοιχεία και την επίδραση του περιβάλλοντος καθώς και από την πίεση της στιγμή. Επιρροή άσκησε και ο Auguste Compte σχετικά με την επιστημονική μελέτη της κοινωνίας.
Οι νατουραλιστές εστίασαν στις ανθρώπινες αδυναμίες και στόχευσαν στην απεικόνιση της πραγματικότητας και ειδικότερα στη ζοφερή εκδοχή της. Κάποιοι άλλοι παράγοντες εμφάνισης του Νατουραλισμού είναι η εκβιομηχάνιση με την οικονομική και ηθική εξαθλίωση των λαϊκών στρωμάτων και την οργάνωση του συνδικαλιστικού κινήματος που βασίστηκε στην εμφάνιση του μαρξισμού και τέλος οι επιστημονικές εξελίξεις.
Ο Νατουραλισμός επηρεάστηκε με άλλα λόγια, μεθοδολογικά από την επιστήμη. Όπως, δηλαδή, η προηγούμενη κατασκευάζει την ιδέα ενός πράγματος μέσω βιολογικών και κοινωνικών χαρακτηριστικών (πχ κληρονομικότητα, κοινωνικό περιβάλλον), έτσι η λογοτεχνία συλλέγει διαθέσιμα δεδομένα και τα ενσωματώνει μέσα σε ένα λογοτεχνικό πλαίσιο δίνοντας τους λογική μορφή με στόχο να κατασκευαστούν ανθρώπινα όντα μέσα από συγκεκριμένα δεδομένα. Η μορφή και η αισθητική χάνουν το νόημά τους και κυριαρχεί το θέμα και το περιεχόμενο.
Ο άνθρωπος στον Νατουραλισμό στερείται της ελεύθερης βούλησης του και της επιλογής των πράξεων του, αλλά και της ευθύνης για αυτές. Ο "μεταφυσικός άνθρωπος" δίνει τη θέση του στον "φυσικό άνθρωπο" με την προβολή της κατάρρευσης των ανθρωπίνων όντων σε αυτή των ζώων. Μπορεί, όμως, να δώσει και την ελπίδα και το νόημα για τη σημασία της κοινωνικής και πολιτικής μεταρρύθμισης. Συγγραφικά στον πυρήνα του βρίσκεται η ανανέωση του τρόπου έκφρασης. Με άλλα λόγια, συνέχεια ρωτάει κι ακόμα ζητάει. Τα κοινωνικά δεδομένα αναλύονται με βάση τη λογική της εκάστοτε περιόδου. Οι νατουραλιστές συγγραφείς χρησιμοποιούν τη γραφή με στόχο να τεκμηριώσουν.
Ο Zola παρομοιάζει τη μέθοδο του νατουραλιστή με εκείνη του θετικού επιστήμονα, «είμαστε απλά μυθιστοριογράφοι, που βασιζόμαστε στις επιστήμες», αλλά δέχεται αμέσως την παρείσφρηση κάποιας υποκειμενικότητας. Θεματική του ρεύματος είναι η διαφθορά της εξουσίας, η πορνεία, ο αλκοολισμός και η δεινή θέση της εργατικής τάξης και της γυναίκας. Γι' αυτό χαρακτηρίστηκε ως καταθλιπτική. Οι ήρωες του είναι ικανοί τόσο για το καλό όσο και για το κακό, χωρίς να φέρουν την ηθική ευθύνη των πράξεων τους. Αντίστοιχα, ο νατουραλιστής συγγραφέας παρακολουθεί και αντιγράφει ως θετικός επιστήμονας και δεν θεωρεί τον εαυτό του ηθικά υπεύθυνο για τη συγγραφική παραγωγή του. Η κριτική θεωρεί, πως πέτυχε ως ρεύμα στις περιπτώσεις, που ξεπέρασε τις αυστηρές μεθόδους και προθέσεις του. Άλλοι εκπρόσωποι του Νατουραλισμού ανά την Ευρώπη ήταν οι εξής: στη Γαλλία οι Gun de Maupassant, Alphose Daudet, Joris –Karl Huysmans, στη Γερμανία οι αδελφοί Heinrich και Julius Hart και ο Arno Holz, οι οποίοι όπως προανέφερα, υιοθέτησαν μια ακραία μορφή όπου ο συγγραφέας εξαλείφεται από το έργο του και τέλος στην Αγγλία αναφέρω μόνο ότι η επίδραση του ήταν περιορισμένη αισθητά.
Γίνεται κατανοητό λοιπόν, το πόσο σημαντική είναι τελικά η επίδραση της μιας επιστήμης επάνω στην άλλη. Ο Νατουραλισμός σπάει το στερεότυπο του χωρισμού των θετικών επιστημών από τις θεωρητικές. Η άποψη πως συνδέονται μεταξύ τους είναι δεσπόζουσα εδώ. Γι' αυτόν τον λόγο, δεν είναι απλά μια τάση, αλλά μια οπτική επάνω στον τρόπο θέασης του κόσμου, μια φρέσκια ματιά σχετικά με τις αλληλένδετες οπτικές της ανθρώπινης φύσης.